8.3. Konfederacja warszawska 1573 1573 — konstytucja tolerancji
8.3. Konfederacja warszawska 1573 1573 — konstytucja tolerancji
28 stycznia 1573 roku na sejmie konwokacyjnym w Warszawie uchwalono akt, który przeszedł do historii jako konfederacja warszawska — jeden z najważniejszych dokumentów w dziejach tolerancji religijnej w Europie. Dla gdańskich protestantów był to moment przełomowy: po raz pierwszy ich prawa wyznaniowe uzyskały formalną, prawną gwarancję na szczeblu państwowym.
Konfederacja gwarantowała „bezwarunkowy i wieczny pokój między wszystkimi różniącymi się w wierze” — to znaczy między katolikami, luteranami, kalwinistami, braćmi czeskimi i przedstawicielami innych wyznań protestanckich. Zapewniała innowiercom równouprawnienie z katolikami i opiekę państwa, zabraniając jednocześnie władzom świeckim wspierania kleru w prześladowaniach religijnych. Konfederacja warszawska sprawiła, że XVI-wieczna Polska zyskała w Europie miano „azylu heretyków” — państwa bez stosów, jak pisał nuncjusz papieski z mieszaniną podziwu i oburzenia³⁵.
Dla Gdańska konfederacja warszawska miała znaczenie podwójne. Z jednej strony potwierdzała i legalizowała stan rzeczy istniejący od dawna — luterański charakter gdańskich kościołów i instytucji. Z drugiej strony — i to jest aspekt często pomijany — nakładała na Gdańsk obowiązek tolerowania mniejszości katolickiej. Konfederacja chroniła nie tylko protestantów przed katolickimi prześladowaniami, ale także katolików przed protestanckimi — co w mieście tak zdecydowanie protestanckim jak Gdańsk miało swoje praktyczne konsekwencje.
W 2003 roku akt konfederacji warszawskiej został wpisany na listę UNESCO „Pamięć Świata” — jako dokument o wyjątkowym znaczeniu dla dziedzictwa ludzkości. To zasłużone uznanie, choć trzeba pamiętać, że konfederacja, mimo całej swojej wielkości, miała ograniczenia: chroniła de facto tylko szlachtę i miasta królewskie, nie chroniła chłopów ani mieszczan w miastach prywatnych, a jej realizacja zależała od dobrej woli kolejnych monarchów — która bywała zmienna³⁶.