8.2. Zygmunt II August — król, który zmienił reguły gry

8.2. Zygmunt II August — król, który zmienił reguły gry

Zrozumienie przełomu religijnego w Gdańsku w drugiej połowie XVI wieku wymaga bliższego przyjrzenia się postaci Zygmunta II Augusta (1520-1572) — ostatniego Jagiellona, króla, którego postawa wobec reformacji była diametralnie różna od postawy jego ojca.

O ile Zygmunt I Stary był gorliwym katolikiem, który — choć pragmatykiem — nie ukrywał swojej niechęci do „herezji luterskiej”, o tyle Zygmunt II August był władcą o mentalności renesansowej, tolerancyjnym wobec różnic wyznaniowych, bardziej zainteresowanym polityką zagraniczną i ekonomią niż doktryną religijną. Nie był bynajmniej protestantem — pozostał katolikiem do końca życia — ale jego katolicyzm nie miał nic z bojowego zacietrzewienia, które cechowało kontrreformacyjnych władców w Hiszpanii czy Francji.

Dla Gdańska zmiana na tronie miała konsekwencje ogromne. To Zygmunt II August udzielił w 1557 roku przywileju zezwalającego na komunię pod dwiema postaciami — de facto legalizując luterańskie nabożeństwa. To za jego panowania gdańska reformacja wyszła z podziemia i uzyskała formalny status. I to Zygmunt II August — choć sam nie podpisał aktu — stworzył atmosferę polityczną, w której możliwe stało się uchwalenie konfederacji warszawskiej.

Bogucka podkreślała, że polityka religijna Zygmunta II Augusta wobec Gdańska była częścią szerszej strategii królewskiej: utrzymania jedności państwa wielonarodowego i wielowyznaniowego w obliczu narastających napięć. Król rozumiał, że próba narzucenia jednego wyznania — jak to robiono w Hiszpanii, Francji czy Anglii — doprowadziłaby do katastrofy politycznej: rozpadł się albo Prusy Królewskie, albo Rzeczpospolita jako całość. Tolerancja religijna była więc nie luksusem sentymentalnego humanisty, lecz koniecznością pragmatycznego władcy.