8.4. Komisja Karnkowskiego (1570) — regulacja spraw religijnych

8.4. Komisja Karnkowskiego (1570) — regulacja spraw religijnych

Relacje między protestanckim Gdańskiem a katolicką Koroną regulowane były nie tylko przez wielkie akty prawne, ale także — a może przede wszystkim — przez szczegółowe, konkretne decyzje podejmowane przez komisje królewskie wysyłane do miasta w celu rozwiązania bieżących sporów.

Jedną z najważniejszych takich komisji była komisja z lat 1569-1570, kierowana przez biskupa kujawskiego Stanisława Karnkowskiego — człowieka, którego rola w dziejach gdańskiej reformacji jest niejednoznaczna. Karnkowski był gorliwym katolikiem, zwolennikiem kontrreformacji, który postrzegał protestantyzm gdański jako chorobę wymagającą leczenia. Jednocześnie był realistą, który rozumiał, że brutalna siła nie przyniesie trwałych rezultatów — jak pokazał już nieudany eksperyment Zygmunta I z 1526 roku.

Komisja przybyła do Gdańska w grudniu 1569 roku. W jej skład wchodzili, obok Karnkowskiego: Jan Kostka (kasztelan), kilku innych senatorów, opat Kaspar Geschkau oraz Piotr Roizjusz, prawnik. Przez trzy zimowe miesiące komisja prowadziła negocjacje z radą miejską — negocjacje trudne, bo każda ze stron miała odmienną wizję tego, jak powinny wyglądać stosunki religijne w mieście.

Rezultatem prac komisji były regulacje, które potwierdzały status quo, ale jednocześnie starały się zabezpieczyć prawa katolickiej mniejszości. Kościoły pozostawały w rękach luteranów — to było nie do podważenia — ale katolicy mieli prawo do własnych nabożeństw, do własnego duszpasterstwa, do ochrony przed dyskryminacją. Kompromis ten — niedoskonały jak każdy kompromis — stanowił jednak podstawę modus vivendi, który z grubsza funkcjonował przez następne dziesięciolecia³⁷.

Napięcia wokół komisji Karnkowskiego miały również swoje dramatyczne momenty. Buntownicy w tym samym okresie splądrowali i spalili opactwo w Oliwie, które należało do biskupa Karnkowskiego sprawującego jurysdykcję nad całym Pomorzem. Pożar oliwski — symboliczny akt przemocy wymierzony w instytucję katolicką — pokazywał, że mimo formalnych regulacji emocje religijne wciąż mogły prowadzić do gwałtownych erupcji.