Rozdział 2: Pod rządami Zakonu Krzyżackiego (1308-1466)

Przełom 1308 roku

14 listopada 1308 roku – data, która zmieniła losy regionu. Krzyżacy, wezwani przez księcia Władysława Łokietka do pomocy przeciw Brandenburczykom, zajęli Gdańsk i… nie oddali go. Nastąpiła rzeź gdańszczan – wydarzenie, którego skala pozostaje przedmiotem sporu (źródła mówią o 10 000 ofiar, co historycy uważają za przesadę, ale masakra niewątpliwie miała miejsce).

Dla historii kościelnej oznaczało to: - Włączenie Pomorza Gdańskiego do państwa zakonnego - Napływ niemieckich osadników i duchownych - Rozbudowę struktur parafialnych według wzorców zakonnych - Napięcia z biskupstwem włocławskim (Zakon próbował podporządkować region biskupstwu pomezańskiemu)

Rozbudowa sieci parafialnej

Krzyżacy prowadzili systematyczną kolonizację. Na Żuławach Gdańskich i Malborskich powstawały wsie holenderskie (olędrzy – osadnicy z Niderlandów i Fryzji), które miały specjalny status prawny. Każda osada potrzebowała kościoła.

Kościoły z okresu krzyżackiego (wybór): - Kościół św. Jana w Gdańsku (budowa od 1360) - Kościół Mariacki w Gdańsku (rozbudowa XIV-XV w.) - Kościoły wiejskie na Żuławach (Nowy Dwór Gdański, Stegna, Drewnica)

Architektura tych świątyń – ceglany gotyk – do dziś dominuje w krajobrazie regionu.

Życie religijne

Życie religijne w państwie zakonnym było intensywne, choć podporządkowane celom politycznym Zakonu. Zakony mendykanckie – dominikanie i franciszkanie – prowadzili działalność duszpasterską w miastach. Klasztor cysterski w Oliwie (założony 1186) był najważniejszym ośrodkiem monastycznym regionu.

Gdańsk rozwijał się jako miasto kupieckie, część Hanzy. Jego patrycjat był kosmopolityczny – kupcy z Lubeki, Brugii, Szkocji. Ta otwartość na świat będzie kluczowa dla przyjęcia reformacji.

Bitwa pod Grunwaldem i jej skutki

15 lipca 1410 – klęska Zakonu pod Grunwaldem zachwiała jego pozycją, ale Gdańsk pozostał lojalny wobec Krzyżaków. Dopiero w kolejnych dekadach narastał konflikt między miastem a Zakonem.

1440 – powstaje Związek Pruski, organizacja stanów pruskich (miast i szlachty) sprzeciwiających się rządom Zakonu. Gdańsk był jednym z liderów.

1454 – początek wojny trzynastoletniej. Gdańsk opowiada się po stronie króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka.

1466 – II pokój toruński. Pomorze Gdańskie wraca do Polski jako część Prus Królewskich, ze specjalnym statusem autonomicznym.