Rozdział 1: Chrystianizacja Pomorza (X-XII wiek)

Świat przedchrześcijański

Zanim nad Wisłą rozbrzmiały słowa Ewangelii, Pomorzanie czcili bogów, o których wiemy niewiele. Kroniki i żywoty świętych – pisane przez chrześcijańskich autorów z wyraźną tendencją – mówią o “bałwanach” i “gajach świętych”, ale szczegóły pozostają mgliste.

Najwcześniejsza wzmianka o Gdańsku pochodzi z żywota św. Wojciecha, napisanego około 999 roku przez Jana Kanapariusza. Czytamy tam, że Wojciech przybył do Gyddanyzc – osady na skrzyżowaniu szlaków handlowych, gdzie Motława wpada do Wisły. Czy misja Wojciecha przyniosła tu chrześcijaństwo? Źródła milczą. Wiemy tylko, że Wojciech podążył dalej – ku pruskiej śmierci i europejskiej chwale.

Misja Ottona z Bambergu (1124-1128)

Rzeczywista chrystianizacja Pomorza wiąże się z postacią Ottona z Bambergu (ok. 1060-1139), biskupa, który dwukrotnie (1124-1125 i 1128) przybył na te ziemie na zaproszenie księcia Bolesława Krzywoustego i miejscowych władców.

Otto chrzcił tłumy, burzył świątynie, zakładał parafie. Jego żywoty – napisane przez Herborda i Ebona – to fascynująca lektura, choć trzeba je czytać krytycznie. Kronikarz Herbord opisuje dramatyczne sceny: nawróconych pogan, którzy sami niszczą posągi bogów, kapłanów pogańskich przekonanych argumentami biskupa.

Szczecin, Wolin, Kamień – te grody stały się ośrodkami nowej wiary. Ale co z Gdańskiem i wschodnią częścią Pomorza?

Gdańsk – kwestia otwarta

Stan badań nie pozwala jednoznacznie określić, kiedy chrześcijaństwo zakorzeniło się w Gdańsku. Wiadomo, że:

1148 – papież Eugeniusz III wymienia Gdańsk wśród miejscowości objętych misją cysterską
1186 – książę Grzymisław nadaje cystersom z Oliwy tereny wokół Gdańska
Koniec XII wieku – istnieje już kościół św. Mikołaja (najstarszy w Gdańsku)

Kościół św. Mikołaja – patrona żeglarzy – był zapewne związany z kupiecką osadą przy porcie. Jego fundacja pozostaje nieznana, ale obecność świątyni świadczy o ugruntowanej wspólnocie chrześcijańskiej przed 1200 rokiem.

Struktury diecezjalne

Pomorze Gdańskie znalazło się w granicach diecezji włocławskiej (kujawskiej), z archidiakonatem pomorskim obejmującym tereny nad dolną Wisłą. Ta przynależność – do polskiej prowincji kościelnej gnieźnieńskiej – miała znaczenie aż do reformacji.

Równocześnie powstała odrębna diecezja kamieńska dla Pomorza Zachodniego (1140, podległa Magdeburgowi), co tworzyło granicę kościelną odpowiadającą mniej więcej późniejszej granicy między Pomorzem Pruskim a Szczecińskim.