Rozdział 2: Żuławy Malborskie -- parafie ewangelickie
Rozdział 2: Żuławy Malborskie – parafie ewangelickie
2.1. Uwagi ogólne
Granica między Żuławami Gdańskimi a Malborskimi nie jest granicą naturalną – to granica historyczna, biegnąca wzdłuż dawnej linii demarkacyjnej między jurysdykcją Gdańska a jurysdykcją Zakonu Krzyżackiego (potem Prus Książęcych, potem Prus Królewskich pod koroną polską). Po obu stronach tej granicy krajobraz jest ten sam: poldery, kanały, wiatraki, domy podcieniowe. Ale organizacja kościelna była inna – i ta różnica miała konsekwencje trwające do XX wieku.
Żuławy Malborskie – rozciągające się na południe i wschód od Nowego Dworu Gdańskiego, aż po Malbork i Elbląg – stanowiły pod względem wyznaniowym obszar jeszcze bardziej zróżnicowany niż Żuławy Gdańskie. Obok dominujących luteran żyły tu znaczne skupiska mennonitów, a w miastach – głównie w Malborku – także mniejszości katolickie i żydowskie. Organizacja kościelna podlegała nie gdańskiemu superintendentowi, lecz pruskiej administracji kościelnej, co po 1817 roku (unia pruska) oznaczało włączenie do Kościoła Ewangelickiego Unii Staropruskiej.
2.2. Malbork (Marienburg)
Status administracyjny: Miasto, siedziba powiatu malborskiego, dawna stolica Zakonu Krzyżackiego.
Data powstania parafii protestanckiej: Po sekularyzacji Zakonu Krzyżackiego w 1525 roku. Reformacja w Malborku przebiegała odmiennie niż w Gdańsku – tu nie było rewolty ludowej, lecz odgórna decyzja o przyjęciu luteranizmu.
Historia kościoła: Los kościołów malborskich jest nierozerwalnie związany z historią zamku krzyżackiego. Zamek, który przez stulecia był siedzibą wielkich mistrzów, po sekularyzacji Zakonu opustoszał. Kaplica zamkowa – dawne miejsce kultu rycerzy-zakonników – stała się kościołem ewangelickim, obsługującym ludność miasteczka. To symboliczna zmiana: z kaplicy zakonnej, gdzie modlili się uzbrojeni mnisi, w kościół parafialny, gdzie chrzcili swoje dzieci kupcy i rzemieślnicy.
W XVIII i XIX wieku, gdy zamek malborski stał się obiektem zainteresowania pruskich konserwatorów i romantyków (od restauracji podjętej przez Heinricha Friedricha Karla von und zum Steina w 1817 roku), ludność protestancka miasteczka musiała dzielić swoją przestrzeń sakralną z turystami i badaczami. Ostatecznie zbudowano nowy kościół ewangelicki w mieście – budowlę neogotycką, zdolną pomieścić rosnącą parafię.
Specyfika protestantyzmu malborskiego: Malbork, w odróżnieniu od Gdańska, nie był miastem wolnym – nie miał szerokich przywilejów autonomicznych, nie rządził się sam. Podlegał najpierw królowi polskiemu (jako część Prus Królewskich), potem pruskiej administracji (po 1772 roku). W konsekwencji protestantyzm malborski miał charakter bardziej “państwowy” niż gdański: pastor był bardziej urzędnikiem niż niezależnym duchownym, parafia – bardziej instytucją administracyjną niż samorządną wspólnotą.
Ten “urzędniczy” charakter protestantyzmu malborskiego miał konsekwencje kulturowe. W Malborku nie powstały tak bogate epitafia jak w Gdańsku, nie wykształciła się tak wyrafinowana kultura muzyczna, nie było drukarni ani gimnazjum akademickiego. Protestantyzm malborski był solidny, ale prowincjonalny – odzwierciedlał rangę miasta, które po upadku Zakonu Krzyżackiego nigdy nie odzyskało dawnej świetności.
Zamek i religia: Paradoksem jest, że Malbork – dawna stolica największego chrześcijańskiego zakonu rycerskiego – stał się po reformacji miastem protestanckim. Zamek, zaprojektowany jako twierdza i klasztor katolicki, przez wieki służył celom świeckim i protestanckim. Kaplica Najświętszej Marii Panny w Zamku Wysokim, z monumentalną figurą Madonny na fasadzie, była prawdopodobnie najstarszym miejscem kultu maryjnego w Prusach – i jednym z pierwszych, które po reformacji utraciło swoją funkcję sakralną. Dla protestantów Madonna była bożkiem, nie patronką.
Ludność protestancka: Malbork był do 1945 roku miastem o przewadze protestanckiej, choć mniejszość katolicka (głównie polska) rosła od XIX wieku. W 1939 roku protestanci stanowili około 65% ludności miejskiej.
Liczba parafian: Około 8000 osób (stan na 1939 rok, cały okręg parafialny).
Stan obecny: Zamek odrestaurowany, wpisany na listę UNESCO. Kościoły ewangelickie przejęte przez katolików lub rozebrane. Parafia ewangelicka nie istnieje.
2.3. Nowy Staw (Neuteich)
Status administracyjny: Miasteczko na centralnych Żuławach Malborskich, przy szlaku handlowym między Gdańskiem a Malborkiem.
Data powstania parafii: XIV wiek, reorganizacja po reformacji w XVI wieku.
Historia kościoła: Nowy Staw był jednym z ważniejszych ośrodków handlowych na trasie wiślanej, łączącej Gdańsk ze śródlądowiem. Kościół gotycki – budowla ceglana o trzech nawach – dominował nad niską zabudową miasteczka. Po reformacji wnętrze przebudowano w duchu luterańskim: usunięto ołtarze boczne, postawiono monumentalną ambonę, dobudowano empory zwiększające pojemność. Kościół posiadał organy o solidnej konstrukcji, niezbędne do wykonywania chorałów – podstawy luterańskiej liturgii.
Nowy Staw był też miejscem, gdzie stykały się światy luterański i mennonicki. W miasteczku i okolicznych wsiach żyła znaczna mniejszość mennonicka, prowadząca handel nabiałem i zbożem. Mennonici nie uczęszczali do kościoła luterańskiego, ale korzystali z miejskiego rynku, co wymuszało codzienną koegzystencję.
Ciekawostka historyczna: W 1824 roku Królewski Sąd został przeniesiony z Nowego Stawu do Nowego Dworu Gdańskiego, co oznaczało utratę statusu administracyjnego. Dla parafii ewangelickiej nie miało to większego znaczenia – kościół nadal służył tym samym wiernym, ale prestiż miasteczka nieco spadł.
Liczba parafian: Około 2000 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kościół zachowany, obecnie katolicki pw. św. Mateusza. Cmentarz ewangelicki fragmentarycznie zachowany.
2.4. Lichnowy (Lichtenau)
Status administracyjny: Wieś na Żuławach Malborskich, siedziba gminy.
Data powstania parafii: XVI wiek. Parafia katolicka przejęta przez luteran w okresie reformacji.
Historia kościoła: Lichnowy posiadały kościół typowy dla wiejskich parafii żuławskich – niewielką budowlę gotycką, ceglano-kamienną, z przylegającym cmentarzem. Kościół obsługiwał rozległą, ale słabo zaludnioną parafię, obejmującą kilka wsi i liczne rozproszone gospodarstwa. Pastor z Lichnów objeżdżał swoich parafian konno lub wozem – wizyta duszpasterska u chorego mogła oznaczać kilkugodzinną podróż po polnych drogach, często zalewanych przez wody gruntowe.
Życie społeczne: Lichnowy leżały na obszarze intensywnego osadnictwa mennonickiego. W okolicznych wsiach – Tropiszewo, Marynowy, Bystrze – mennonici stanowili znaczny procent ludności. Kościół luterański w Lichnowach był więc instytucją nie tyle dominującą, co jedną z dwóch osi religijnych wspólnoty – drugą stanowiły mennonickie domy modlitwy.
Liczba parafian: Około 600 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kościół zachowany, obecnie katolicki. Cmentarz z nagrobkami ewangelickimi.
2.5. Miłoradz (Mühlhausen)
Status administracyjny: Wieś na Żuławach Malborskich, niedaleko Malborka.
Data powstania parafii: Średniowiecze, reformacja w XVI wieku.
Historia kościoła: Miłoradz – którego niemiecka nazwa Mühlhausen (“domy przy młynie”) wskazuje na rolniczo-przemysłowy charakter osady – posiadał kościół ewangelicki wzniesiony na niewielkim wzniesieniu nad otaczającymi polderami. Kościół, budowla ceglana z XVII-wieczną wieżą, pełnił funkcję orientacyjną w płaskim krajobrazie – jego wieża, obok wiatraków, była jednym z niewielu wertykalnych punktów odniesienia na bezkresnej równinie.
Gospodarstwo parafialne: Pastor w Miłoradzu, jak większość duchownych wiejskich, utrzymywał się nie tylko z dziesięciny i składek parafialnych, ale także z własnego gospodarstwa – plebania otoczona była kilkudziesięciu-morgowym polem, uprawianym przez samego pastora lub jego parobka. System ten zapewniał duchownemu niezależność ekonomiczną, ale też zmuszał do trybu życia niewiele różniącego się od życia jego parafian-rolników.
Liczba parafian: Około 500 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kościół zachowany, obecnie katolicki. Cmentarz ewangelicki w stanie zaniedbanym, kilka nagrobków czytelnych.