Rozdział 1: Żuławy Gdańskie -- sieć parafialna
Rozdział 1: Żuławy Gdańskie – sieć parafialna
1.1. Uwagi wstępne o organizacji kościelnej na Żuławach
Żuławy Gdańskie stanowiły pod względem wyznaniowym obszar niemal jednolicie protestancki. Reforma kościelna, która ogarnęła Gdańsk w 1525 roku, dotarła na okoliczne wsie w ciągu zaledwie kilku lat – szybciej niż na wyżyny kaszubskie, gdzie katolicyzm utrzymywał się z pomocą klasztorów cysterskich i norbertanek. Na Żuławach nie było monastyrów, nie było silnych oporów kleru, nie było w istocie komu protestować przeciw protestantyzmowi.
Sieć parafialna Żuław Gdańskich kształtowała się stopniowo od XIV wieku, gdy Zakon Krzyżacki organizował kolonizację delty Wisły. Pierwsze kościoły parafialne powstały jako fundacje krzyżackie, obsługujące osadników – głównie niemieckich, ale także holenderskich i polskich. Po sekularyzacji Zakonu (1525) i reformacji kościoły te przeszły w ręce luterańskie niemal bez oporu. Struktura parafialna pozostała niezmieniona: te same budynki kościelne, te same granice parafii, nowi jedynie duchowni i nowa liturgia.
W okresie największego rozkwitu (XVIII–XIX w.) na Żuławach Gdańskich funkcjonowało ponad czterdzieści parafii ewangelickich i filiałów, uzupełnionych o kilkanaście domów modlitwy mennonickich. Tworzyło to gęstą sieć instytucji religijnych, obsługujących rozproszoną ludność wiejską żyjącą na pojedynczych gospodarstwach i w niewielkich przysiółkach.
Poniższy katalog przedstawia najważniejsze parafie Żuław Gdańskich w porządku geograficznym, od północnego zachodu ku południowemu wschodowi.
1.2. Nowy Dwór Gdański (Tiegenhof) – stolica żuławskiego protestantyzmu
Nowy Dwór Gdański – zwany po niemiecku Tiegenhof (od rzeki Tiege, czyli Tui) – był najważniejszym ośrodkiem protestanckim na Żuławach. Nie dorównywał Gdańskowi rozmiarami ani bogactwem, ale na równinie żuławskiej, wśród rozproszonych wsi i przysiółków, pełnił rolę niewielkiej, ale prawdziwej stolicy – administracyjnej, handlowej i kościelnej. Tu mieścił się sąd powiatowy, tu odbywały się targi, tu krzyżowały się drogi łączące Gdańsk z Malborkiem i Elbląg z Mierzeją Wiślaną. I tu stał kościół ewangelicki – centrum duchowe regionu.
Status administracyjny: Miasteczko, od 1880 roku z prawami miejskimi nadanymi przez cesarza Wilhelma I. Siedziba powiatu nowodworskiego i dekanatu ewangelickiego.
Data powstania parafii: Parafia ewangelicka w Nowym Dworze Gdańskim wywodzi się z wcześniejszej parafii katolickiej, która przeszła na luteranizm w latach 30. XVI wieku. Najstarsze wzmianki o kościele sięgają XIV wieku, gdy osada rozwijała się pod opieką Zakonu Krzyżackiego.
Historia kościoła: Pierwszy kościół w Tiegenhof był zapewne drewniany, zastąpiony budowlą murowaną w XV wieku. W okresie krzyżackim na terenie miasta funkcjonował zamek, który po reformacji częściowo pełnił funkcje sakralne – jedna z jego sal została zaadaptowana na kaplicę ewangelicką. Z czasem, wobec pogarszającego się stanu technicznego zamku, postanowiono go rozebrać. Na jego fundamentach w 1833 roku wzniesiono nowy kościół ewangelicki – budowlę klasycystyczną, dostosowaną do potrzeb rosnącej parafii. Kościół ten, usytuowany przy dzisiejszej ulicy Chrobrego, służył gminie ewangelickiej do 1945 roku. Po wojnie został przejęty przez katolików, a następnie rozebrany w 1953 roku – los typowy dla wielu protestanckich świątyń na Żuławach, które nowa, katolicka ludność traktowała jako zbędne lub wręcz wrogie relikty niemieckiej przeszłości.
Liczba parafian: Około 3500 osób (stan na 1939 rok). Parafia obejmowała samo miasteczko oraz kilka okolicznych wsi i przysiółków.
Pastorzy (XIX–XX w.): - Friedrich Lau (urzędował ok. 1820–1855) – długoletni duszpasterz, znany z troski o szkolnictwo parafialne - Hermann Tiede (ok. 1870–1902) – aktywny organizator życia kościelnego w okresie Kulturkampfu - Paul Westphal (ok. 1910–1939) – ostatni pastor z udokumentowaną biografią, przeżył wojnę w Niemczech - Ostatni duchowny pełniący posługę w Tiegenhof w 1944/45 roku pozostaje nieznany z imienia
Życie parafialne: Tiegenhof jako siedziba dekanatu pełnił funkcję ośrodka koordynacyjnego dla okolicznych parafii wiejskich. Tu odbywały się zjazdy pastorów, tu rozstrzygano sprawy dyscyplinarne i administracyjne. Kościół posiadał szkołę parafialną z internatem, w której kształcili się synowie okolicznych gospodarzy. Nabożeństwa odprawiano w języku niemieckim, choć jeszcze w XVIII wieku zdarzały się kazania w języku polskim – dla polskojęzycznych służących i robotników sezonowych.
Dekanat nowodworski – struktura: Tiegenhof był siedzibą dekanatu obejmującego kilkanaście parafii wiejskich na północnych i centralnych Żuławach Gdańskich. Dziekan (Superintendent lub Propst) nadzorował pracę pastorów w podległych parafiach: przeprowadzał wizytacje, rozstrzygał spory, kontrolował prowadzenie ksiąg metrykalnych, organizował zjazdy duchowieństwa. System ten – hierarchiczny, ale z elementami samorządności – był typowy dla pruskiej organizacji kościelnej po unii 1817 roku.
Dekanat nowodworski obejmował parafie w: Tiegenhof (Nowy Dwór Gdański), Steegen (Stegna), Tiegenhagen (Żuławki/Cyganek), Schönbaum (Drewnica), Neukirch (Nowy Kościół), Reichenberg (Rychnowy), Ladekopp (Lubieszewo) oraz kilka mniejszych filiałów. Łącznie obsługiwał populację około 15 000–20 000 ewangelików – niemal wyłącznie ludność wiejską, żyjącą z rolnictwa i hodowli.
Życie codzienne parafii: Nabożeństwa w kościele ewangelickim w Tiegenhof odprawiano w niedzielę rano (główne nabożeństwo z kazaniem, chorałami i sakramentami) oraz w dnie świąteczne (Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Świątki, Dzień Reformacji 31 października). W dni powszednie kościół stał cichy – pastor zajmował się katechezą, wizytami duszpasterskimi, prowadzeniem kancelarii parafialnej. W kancelarii rejestrowano chrzty, śluby i pogrzeby – podstawowe akty życia, które dopiero po 1874 roku przejął świecki urząd stanu cywilnego.
Stan obecny: Kościół ewangelicki nie istnieje – rozebrany w 1953 roku. Na jego miejscu stoi budynek mieszkalny. Przy ulicy Chrobrego zachowała się dawna plebania ewangelicka – budynek murowany, tynkowany, obecnie w użytku świeckim. Cmentarz ewangelicki częściowo zachowany, z kilkoma czytelnymi nagrobkami z XIX i początku XX wieku. Fundamenty kościoła nie są widoczne, ale można je odnaleźć na starych mapach i zdjęciach archiwalnych.
1.3. Stegna (Steegen)
Status administracyjny: Wieś nadmorska, położona na pograniczu Żuław i Mierzei Wiślanej, w gminie Stegna.
Data powstania parafii: Korzenie parafialne sięgają średniowiecza. W 1248 roku w tym miejscu istniała osada zwana Kamzikini, położona przy ujściu rzeki Tyi. Właściwa parafia ewangelicka ukształtowała się po reformacji, przejmując istniejący kościół katolicki.
Historia kościoła: Kościół ewangelicki w Stegnie wzniesiono w latach 1681–1683 na miejscu wcześniejszej świątyni z 1609 roku. Konsekracji dokonał w listopadzie 1681 roku pastor luterański Martinous Krüger, którego kilka miesięcy później zastąpił Abraham Belitzky. Budowla była typowa dla kościołów żuławskich: ceglana, jednonawowa, z oddzielną drewnianą wieżą-dzwonnicą. Wnętrze zdobiły skromne epitafia miejscowych rodzin rybackich i rolniczych, a ambona – centralne miejsce liturgii protestanckiej – zajmowała dominującą pozycję w przestrzeni sakralnej.
Szczególną ciekawostką był żaglowiec zawieszony jako wotum pod sklepieniem – element typowy dla kościołów nadmorskich, gdzie wierni modlili się o bezpieczny powrót rybaków i żeglarzy. Praktyka ta, choć pozornie katolicka w swoim charakterze, była tolerowana w luterańskich kościołach nadbałtyckich jako wyraz pobożności ludowej.
Liczba parafian: Około 1200 osób (stan na 1939 rok).
Życie parafialne: Stegna jako wieś nadmorska miała specyficzny charakter. Obok typowych żuławskich gospodarzy żyli tu rybacy, prowadzący połowy na Zalewie Wiślanym i Bałtyku. Kościół pełnił funkcję integracyjną – tu chrzczono dzieci rybaków i rolników, tu chowano zmarłych niezależnie od ich statusu majątkowego. Kazania nawiązywały do morskich metafor biblijnych – burza na jeziorze, połów ryb, Jonasz i wieloryb.
Pastorzy (wybrani): Pastor Martinous Krüger, który konsekrował nowy kościół w 1681 roku, reprezentował pokolenie duchownych odbudowujących życie parafialne po zniszczeniach potopu szwedzkiego (1655–1660). Jego następca Abraham Belitzky kontynuował dzieło, rozbudowując szkołę parafialną i systematyzując rejestry metrykalne. W XVIII i XIX wieku w Stegnie urzędowali pastorzy o udokumentowanej działalności duszpasterskiej, choć ich nazwiska wymagają dalszej kwerendy w archiwach berlińskich.
Szkoła parafialna: Stegna posiadała szkołę parafialną – instytucję typową dla wiejskiego protestantyzmu. Nauczyciel-kantor uczył dzieci czytania, pisania, rachunków i katechizmu, a jednocześnie pełnił funkcję organisty w kościele. System ten łączył edukację z wychowaniem religijnym w sposób niemożliwy do rozdzielenia: nauka czytania odbywała się na katechizmie Lutra, nauka pisania – na kopiowaniu pieśni kościelnych, nauka rachunków – na obliczaniu dziesięcin. Szkoła była integralnym elementem systemu parafialnego i jednym z najtrwalszych wkładów protestantyzmu w kulturę żuławską.
Stan obecny: Kościół zachowany, obecnie pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa. Organy sprowadzone po wojnie z Dolnego Śląska. Dawny cmentarz ewangelicki uporządkowany w ramach projektów międzynarodowych. Zachowały się nagrobki z XIX i początku XX wieku, w tym charakterystyczne żeliwne krzyże i kamienne stele z inskrypcjami w języku niemieckim.
1.4. Żuławki (Tiegenhagen)
Status administracyjny: Wieś na centralnych Żuławach Gdańskich. Nazwa historyczna Tiegenhagen wskazuje na powiązanie z rzeką Tiege i holenderskim słowem “hagen” (ogrodzenie, zagajnik).
Uwaga terminologiczna: W literaturze występuje pewne zamieszanie co do identyfikacji Tiegenhagen. Część źródeł utożsamia tę nazwę z dzisiejszymi Żuławkami, inne – z Cygankiem lub Żelichowem. Rozbieżności wynikają z wielokrotnych zmian nazw i granic administracyjnych. Na potrzeby niniejszego katalogu przyjmujemy identyfikację z Żuławkami, zaznaczając konieczność dalszej weryfikacji.
Data powstania parafii: Parafia średniowieczna, przejęta przez luteran w XVI wieku. Jednocześnie Żuławki były ważnym ośrodkiem osadnictwa mennonickiego – tu mennonici zbudowali jeden ze swoich domów modlitwy i założyli cmentarz.
Historia kościoła: Kościół luterański w Żuławkach był budowlą gotycką, ceglano-kamienną, wzniesioną prawdopodobnie w XV wieku. Charakterystyczną cechą była masywna, czworoboczna wieża, widoczna z daleka ponad płaskim krajobrazem Żuław. Pod koniec XIX wieku na cmentarzu stanęła neogotycka kaplica pogrzebowa – świadectwo zamożności parafii.
Mennonici w Żuławkach: Obok parafii luterańskiej w Żuławkach funkcjonowała gmina mennonicka, posiadająca własny dom modlitwy i cmentarz. Współistnienie obu społeczności było typowe dla Żuław: luteranie i mennonici żyli obok siebie, handlowali ze sobą, ale nie mieszali się w sprawach religijnych ani matrymonialnych. Mennonici utrzymywali odrębność – inne pieśni, inna liturgia, inny stosunek do władzy świeckiej. Pod koniec XVIII wieku, pod presją pruskiego militaryzmu, wielu mennonitów z okolic Żuławek wyemigrowało do Rosji, głównie na tereny dzisiejszej Ukrainy.
Liczba parafian (luteranie): Około 800 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kościół luterański nie zachował się w stanie pierwotnym. Cmentarz mennonicki częściowo zachowany, z charakterystycznymi niskimi nagrobkami bez ozdób.
1.5. Drewnica (Schönbaum)
Status administracyjny: Wieś nad Wisłą Śmiałą, w gminie Stegna. Jedna z najstarszych osad na Żuławach.
Data powstania parafii: Parafia średniowieczna, ze śladami osadnictwa sięgającymi XIII wieku.
Historia kościoła: Drewnica posiadała kościół parafialny, który po reformacji stał się luterański. Budowla ceglana, skromnych rozmiarów, otoczona cmentarzem z wiekowymi lipami. Kościół pełnił funkcję centrum życia wspólnoty wiejskiej – tu nie tylko modlono się, ale ogłaszano zarządzenia władz, tu zbierano się na narady w sprawach powodziowych (Drewnica, jak większość wsi żuławskich, była stale zagrożona przez wody Wisły).
Architektura wsi: Drewnica jest szczególnie istotna dla historii kultury materialnej Żuław, ponieważ zachował się tu jeden z najlepszych zespołów domów podcieniowych (Vorlaubenhäuser). Te drewniano-murowane budowle, z charakterystycznymi kolumnowymi podcieniami przed wejściem, stanowią wizytówkę architektury żuławskiej. Wiele z nich powstało w XVII–XVIII wieku i służyło zamożnym gospodarzom – zarówno luterańskim, jak i mennonickim. Podcienia pełniły funkcje praktyczne (ochrona przed deszczem, suszenie zboża, przestrzeń spotkań), ale także symboliczne – były znakiem statusu i zasobności właściciela.
Stosunki wyznaniowe w Drewnicy: Drewnica była wsią o mieszanej ludności wyznaniowej. Obok luteran żyli tu mennonici – właściciele niektórych najwspanialszych domów podcieniowych. Obie grupy utrzymywały formalne i rzeczowe stosunki: wspólnie budowały i naprawiały wały przeciwpowodziowe, wspólnie organizowały transport zboża do Gdańska, wspólnie walczyły z plagami (myszy, szarańcza, mróz). W sprawach wiary każda grupa szła własną drogą – luteranie do kościoła z wieżą i organami, mennonici do domu modlitwy bez ozdób i bez muzyki.
Ciekawym zjawiskiem była powolna, ale stała asymilacja mennonitów w Drewnicy. W XVIII i XIX wieku część mennonickich rodzin porzucała odrębność wyznaniową i przyłączała się do Kościoła luterańskiego – motywowana nie tyle przesłankami teologicznymi, co praktycznymi: luteranie mieli łatwiejszy dostęp do urzędów, nie musieli płacić specjalnego podatku (Wehrgeld), ich dzieci mogły uczęszczać do lepszych szkół. Proces ten, nazywany w literaturze “konwersją pragmatyczną”, dotknął wielu rodzin mennonickich na Żuławach – i był jedną z przyczyn stopniowego kurczenia się społeczności mennonickiej w XIX i XX wieku.
Liczba parafian: Około 600 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kościół zachowany, obecnie katolicki. Domy podcieniowe – kilka zachowanych w stanie dobrym, objętych ochroną konserwatorską. Muzeum Domu Podcieniowego w Drewnicy prezentuje tradycyjne wnętrza żuławskich domów, w tym elementy protestanckiej kultury materialnej: śpiewniki, Biblie, haftowane sentencje biblijne. Cmentarz ewangelicki fragmentarycznie zachowany.
1.6. Ostaszewo (Schöneberg)
Status administracyjny: Wieś na Żuławach Gdańskich, siedziba gminy.
Data powstania parafii: XVI wiek, w związku z reorganizacją sieci parafialnej po reformacji.
Historia kościoła: Ostaszewo posiadało kościół ewangelicki o stosunkowo późnej metryce – powstał on w wyniku wyodrębnienia z większej parafii macierzystej. Budowla ceglana, z barokową wieżą, otoczona regularnym cmentarzem. Wewnątrz znajdowały się typowe elementy wyposażenia luterańskiego: ambona z baldachimem, chrzcielnica, epitafia fundowane przez miejscowych sołtysów i najzamożniejszych gospodarzy.
Specyfika parafii: Ostaszewo leżało na skrzyżowaniu szlaków wodnych i lądowych Żuław, co nadawało mu charakter lokalnego centrum handlowego. Na cotygodniowych targach spotykali się luteranie z okolicznych wsi, mennonici z pobliskich osad, a nawet katolicy z wyżynnych okolic. Kościół pełnił rolę nie tylko sakralną, ale także administracyjną – w plebanii przechowywano akta urodzin, ślubów i zgonów, które do 1874 roku (wprowadzenie świeckiego urzędu stanu cywilnego) stanowiły jedyną formę rejestracji ludności.
Liczba parafian: Około 700 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kościół zachowany, obecnie katolicki pw. św. Jana Chrzciciela. Cmentarz ewangelicki z kilkoma zachowanymi nagrobkami.
1.7. Cedry Wielkie (Groß Zünder)
Status administracyjny: Wieś na południowych Żuławach Gdańskich, siedziba gminy. Jedna z większych i zamożniejszych wsi regionu.
Data powstania parafii: Średniowiecze, prawdopodobnie XIV wiek. Parafia katolicka przeszła na luteranizm w pierwszej połowie XVI wieku.
Historia kościoła: Kościół w Cedrach Wielkich był jednym z ważniejszych na południowych Żuławach. Budowla gotycka, ceglana, z masywną wieżą, dominowała nad niską zabudową wsi. Wnętrze, jak w wielu kościołach żuławskich, łączyło elementy gotyckie (sklepienia, portale) z późniejszymi protestanckimi (ambona, empory, ławki). Kościół posiadał organy – instrument o umiarkowanych rozmiarach, ale wystarczający do akompaniamentu chorałów luterańskich, które stanowiły fundament każdego nabożeństwa.
Cedry Wielkie leżały na terenie jurysdykcji gdańskiej – wieś należała do miasta Gdańska i podlegała jego administracji. Miało to konsekwencje dla organizacji kościelnej: pastor w Cedrach Wielkich był mianowany (lub przynajmniej zatwierdzany) przez władze kościelne Gdańska, a nie przez lokalnego patrona.
Ludność i wyznania: Obok dominujących luteran, w Cedrach Wielkich i okolicznych wsiach żyła mniejszość mennonicka. Stosunki między obiema grupami były poprawne, choć nacechowane dystansem. Mennonici nie uczęszczali do kościoła luterańskiego, lecz do własnego domu modlitwy w jednej z okolicznych wsi.
Kościół – szczegóły architektoniczne: Kościół w Cedrach Wielkich jest jednym z najlepiej udokumentowanych zabytków sakralnych Żuław. Uposażony czterema włókami ziemi na mocy przywileju wielkiego mistrza Winrycha von Kniprode w 1353 roku, funkcjonował jako kościół parafialny już w pierwszej połowie XIV wieku. Pierwotna budowla – jednonawowa, ceglana, z dachem szczytowym – została rozbudowana w XV wieku o trzy nawy i zachodnią wieżę. Od wybuchu wojny trzynastoletniej (1454) kościół znajdował się pod patronatem gdańskiej Rady Miejskiej, a od drugiej połowy XVI wieku do 1945 roku służył gminie ewangelickiej.
Los kościoła po wojnie był dramatyczny. Rok po zakończeniu działań wojennych budowla spłonęła – nie w wyniku walk, lecz późniejszych, niejasnych okoliczności (podpalenie? zaniedbanie? samozapłon?). Ruiny stały przez dziesięciolecia, aż w latach 80. XX wieku – dzięki zaangażowaniu mieszkańców – podjęto odbudowę. Kościół konsekrowano ponownie w 1987 roku, tym razem jako katolicki pw. Świętych Aniołów Stróżów. W latach 2017–2018 przeprowadzono prace konserwatorskie w ramach projektu ochrony wielokulturowego dziedzictwa Żuław.
Liczba parafian: Około 1000 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kościół odbudowany po pożarze, obecnie katolicki pw. Świętych Aniołów Stróżów. Cmentarz ewangelicki z licznymi zachowanymi nagrobkami. Budowla stanowi jeden z najbardziej wymownych przykładów żuławskiego palimpsestu wyznaniowego: gotyckie mury z XIV wieku, ewangelicka tradycja od XVI do XX wieku, katolicki kościół od 1987 roku.
1.8. Pruszcz Gdański (Praust)
Status administracyjny: Miasteczko na południowym obrzeżu Żuław Gdańskich, przy drodze z Gdańska do Tczewa. Od 1954 roku miasto.
Data powstania parafii: Średniowiecze. Kościół parafialny wzmiankowany w XIV wieku.
Historia kościoła: Pruszcz Gdański zajmował szczególną pozycję – leżał na granicy Żuław i wyżyny, na głównym szlaku komunikacyjnym prowadzącym z Gdańska w głąb Prus Królewskich. Kościół ewangelicki, przejęty od katolików w XVI wieku, był budowlą gotycką o stosunkowo dużych rozmiarach, odpowiadających znaczeniu miasteczka jako ośrodka targowego i stacji pocztowej.
W XVII i XVIII wieku Pruszcz Gdański był miejscem, gdzie krzyżowały się wpływy różnych tradycji protestanckich. Dominowali luteranie, ale w miasteczku mieszkali też kalwiniści – głównie urzędnicy i wojskowi pruscy, którzy po 1793 roku (II rozbiór) przybywali jako przedstawiciele pruskiej administracji. Kalwiniści nie mieli własnego kościoła w Pruszczu i uczęszczali na nabożeństwa do Gdańska.
Szkoła parafialna: Pruszcz Gdański posiadał jedną z lepszych szkół parafialnych na Żuławach. Nauczyciel – zwany kantorem – pełnił jednocześnie funkcję organisty w kościele. Program nauczania obejmował czytanie, pisanie, rachunki oraz naukę katechizmu Lutra i pieśni kościelnych. Szkoła ta przygotowywała uczniów do konfirmacji, która odbywała się zwykle w czternastym roku życia i stanowiła próg dorosłości w protestanckim społeczeństwie.
Liczba parafian: Około 2000 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kościół zachowany, obecnie katolicki pw. Podwyższenia Krzyża Świętego. Miasto rozbudowane, ślady ewangelickiej przeszłości trudno dostrzegalne.
1.9. Trutnowy (Trutenau)
Status administracyjny: Wieś na Żuławach Gdańskich, w gminie Cedry Wielkie.
Data powstania parafii: Prawdopodobnie XVI wiek, jako filiał lub samodzielna parafia wyodrębniona z większej jednostki.
Historia kościoła: Trutnowy posiadały kościół ewangelicki typowy dla mniejszych parafii żuławskich – niewielką budowlę ceglano-drewnianą, zdolną pomieścić kilkuset wiernych. Kościół ten obsługiwał Trutnowy i kilka okolicznych przysiółków. Pastor dzielił czas między Trutnowy a pobliską filię, odprawiając nabożeństwa naprzemiennie – w jedną niedzielę tu, w następną tam. System ten, choć uciążliwy dla duchownego, pozwalał na utrzymanie obecności kościelnej w nawet najmniejszych skupiskach ludności.
Trutnowy były wsią o przeważającej ludności luterańskiej, ale ich sąsiedztwo z mennonickimi osadami nadawało im charakter ekumeniczny – choć słowo to byłoby anachronizmem, w praktyce luteranie i mennonici współpracowali w sprawach świeckich (melioracja, ochrona przeciwpowodziowa), zachowując odrębność w sprawach wiary.
Liczba parafian: Około 400 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kościół zachowany w formie szczątkowej. Cmentarz ewangelicki z kilkoma nagrobkami.
1.10. Suchy Dąb (Groß Trampken / Hohenstein)
Status administracyjny: Wieś na zachodnich Żuławach Gdańskich, siedziba gminy.
Data powstania parafii: Średniowiecze, z reorganizacją po reformacji w XVI wieku.
Historia kościoła: Suchy Dąb to wieś o nazwie mogącej sugerować nieco wyższe położenie (“suchy” w kontraście z podmokłymi Żuławami). Kościół ewangelicki – budowla murowana, z drewnianą wieżą-dzwonnicą – stał na niewielkim wzniesieniu pośrodku wsi. Jego wnętrze, typowe dla wiejskich kościołów żuławskich, mieściło drewniane ławki, prostą ambonę i kilka epitafiów. Nie było w nim bogactwa gdańskich świątyń, ale nie było też biedoty – kościół odzwierciedlał zamożność żuławskich gospodarzy, których ziemie należały do najżyźniejszych w Prusach.
Konflikty wyznaniowe: Na zachodnich Żuławach, bliżej granicy z katolickimi Kaszubami, zdarzały się napięcia wyznaniowe. Polscy katolicy, osadzani na Żuławach jako robotnicy sezonowi, nie mieli własnego kościoła i musieli się udawać do odległych parafii katolickich. Sytuacja ta zmieniła się dopiero w XIX wieku, gdy pruska administracja nakazała budowę kościołów katolickich w rejonach o mieszanej ludności.
Liczba parafian: Około 500 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kościół zachowany, obecnie katolicki. Cmentarz ewangelicki w stanie zaniedbanym.
1.11. Giemlice (Gemblitz)
Status administracyjny: Niewielka wieś na północno-zachodnich Żuławach Gdańskich.
Data powstania parafii: Prawdopodobnie XVII wiek, jako filia parafii w Pruszczu Gdańskim lub Cedach Wielkich.
Historia kościoła: Giemlice nie posiadały pełnoprawnego kościoła parafialnego, lecz kaplicę filialną – niewielki budynek sakralny, w którym nabożeństwa odprawiał dojeżdżający pastor z sąsiedniej parafii. Taka organizacja była typowa dla najmniejszych osad żuławskich: zbyt mało wiernych, by utrzymać własnego duchownego, zbyt daleko do kościoła parafialnego, by uczęszczać tam regularnie.
Kaplica w Giemlicach była budowlą drewnianą, o prostej konstrukcji szkieletowej (Fachwerk), z niewielką sygnaturką na dachu. Wewnątrz mieścił się ołtarz-stół (typowy dla protestantyzmu), kilka ławek i prosty pulpit kaznodziejski.
Liczba parafian: Około 200 osób (stan na 1939 rok).
Stan obecny: Kaplica nie zachowała się. Miejsce zaznaczone jedynie na starych mapach i w aktach kościelnych.