Rozdział 4: Rodziny patrycjuszowskie Gdańska

4.1. Wprowadzenie – patrycjat gdański jako protestancka elita

Patrycjat gdański stanowił jedną z najbardziej wyrazistych elit miejskich w Europie nowożytnej. Złożony z kilkudziesięciu rodzin kupieckich, sprawujących rządy nad miastem przez system Rady Miejskiej i ław sądowych, patrycjat ten był niemal bez wyjątku protestancki. Luteranizm stanowił nie tylko wyznanie prywatne, ale fundament tożsamości społecznej: być patrycjuszem gdańskim znaczyło być luteraninem (rzadziej kalwinistą), mówić po niemiecku (lub niderlandzku), uczestniczyć w nabożeństwach w kościele Mariackim i fundować epitafia ku chwale Boga i pamięci rodziny.

Patrycjusze gdańscy odróżniali się od szlachty polskiej nie tylko wyznaniem i językiem, ale też mentalnością. Ich bogactwo wynikało z handlu, nie z posiadania ziemi. Ich prestiż opierał się na majątkach kupieckich, flotach handlowych i kontaktach z kupcami Lubeki, Amsterdamu i Londynu. Ich pobożność wyrażała się w fundacjach kościelnych, sztuce epitafijnej i mecenacie kulturalnym – nie w pielgrzymkach, nie w klasztornych ofiarach, nie w kulcie relikwii.

Poniżej przedstawiono sylwetki czterech rodzin, które w szczególny sposób wpisały się w historię protestanckiego Gdańska.

4.2. Rodzina Ferber – między władzą a reformacją

Ferberowie są rodziną, bez której nie można opowiedzieć historii reformacji gdańskiej. Ich dzieje splatają się z historią miasta na przestrzeni dwóch kluczowych stuleci – XV i XVI – gdy Gdańsk przechodził od średniowiecza do nowożytności, od katolicyzmu do protestantyzmu, od lojalności wobec Zakonu Krzyżackiego do zależności od Korony Polskiej.

Pochodzenie i ennobilitacja: Ferberowie wywodzili się z kupiectwa północnoniemieckiego. Ród odnotowany jest od końca XII wieku w miastach hanzeatyckich – Greifswald, Lubeka – a jego dwie najpotężniejsze gałęzie osiadły w Weißenfels i Gdańsku. W Gdańsku Ferberowie pojawili się w XIV wieku, szybko awansując do kręgu patrycjatu. Kulminacją ich potęgi było objęcie urzędu burmistrza.

Johann Ferber (ok. 1440–1501) – twórca potęgi rodu, burmistrz Gdańska w latach 1479–1501. Pod jego rządami rodzina umocniła swoją pozycję w Radzie Miejskiej i zdobyła rozległe majątki.

Eberhard Ferber (1463–1529) – najsłynniejszy i najbardziej kontrowersyjny przedstawiciel rodu. Syn Johanna, burmistrz Gdańska od 1510 roku. Eberhard był człowiekiem niezwykłej ambicji i bezwzględności. Źródła opisują go jako najbogatszego i najbardziej znienawidzonego z gdańskich patrycjuszy – oskarżanego o defraudację funduszy miejskich, nadużywanie władzy i korupcję. Piastował jednocześnie urząd burgrabiego królewskiego, co dawało mu podwójną władzę i podwójne możliwości nadużyć.

Ferber a reformacja: Eberhard Ferber był zdecydowanym przeciwnikiem reform – zarówno politycznych, jak i religijnych. Gdy w styczniu 1525 roku wybuchła rewolta gdańskiego pospólstwa (znana jako Pfaffensturm – “szturm na kleryków”), Ferber stał się jej pierwszą ofiarą. Zbuntowani rzemieślnicy i plebs, napędzani kazaniami luterańskich predykantów, obalili Radę Miejską i wygnali Ferbera z miasta. Przez krótki czas w Gdańsku zapanował ludowy porządek – zlikwidowano klasztory, wprowadzono luterańskie nabożeństwa, ustanowiono nowy samorząd.

Triumf pospólstwa trwał jednak krótko. 24 kwietnia 1525 roku król Zygmunt I Stary nakazał przywrócenie Ferberowi urzędu i majątku, a także wypłatę odszkodowania w wysokości 12 tysięcy florenów węgierskich. W wielu opracowaniach to właśnie ta data – nie sam bunt styczniowy – jest przyjmowana za faktyczny początek reformacji w Gdańsku, ponieważ kompromis królewski de facto zaakceptował nową sytuację wyznaniową, jednocześnie przywracając starą elitę polityczną.

W 1515 roku Eberhard Ferber, wraz z dziećmi Barbarą, Johannem, Eberhardem (juniorem), Tiedemannem i Georgiem, otrzymał od króla Zygmunta I nobilitację – potwierdzenie herbu rodowego (trzy łby dzicze) oraz dożywotnie prawa starostwa tczewskiego. Nobilitacja ta jest symptomatyczna: patrycjat gdański dążył do zrównania się ze szlachtą, zachowując jednocześnie swoją odrębność kupiecką i wyznaniową.

Majątek: Kamienice przy Długim Targu, majątki ziemskie na Żuławach, udziały w handlu zbożem i drewnem.

Pobożność i sztuka: Ferberowie fundowali epitafia w kościele Mariackim. Jedno z nich – epitafium Dorothei Ferber – przedstawia “gdańszczankę z książką”, co historycy sztuki interpretują jako wyraz protestanckiego kultu Pisma Świętego: kobieta czytająca Biblię, nie modląca się do obrazu świętego.

Los rodu: Po śmierci Eberharda w 1529 roku ród Ferberów stracił na znaczeniu. Kolejne pokolenia nie zdołały powtórzyć sukcesu protoplasty, a rodzina stopniowo rozpłynęła się w gdańskim patrycjacie.

4.3. Rodzina Uphagen – kupcy, bibliofile i mecenasi

Pochodzenie: Uphagenowie należeli do gdańskiego kupiectwa, które w XVII–XVIII wieku awansowało do rangi patrycjatu. Ich droga ilustruje mechanizm awansu społecznego w protestanckim Gdańsku: od średniozamożnego handlu, przez akumulację kapitału, do ław rajcowskich i mecenatu kulturalnego.

Johann Uphagen (1731–1802) – najwybitniejszy przedstawiciel rodu i jeden z najbardziej fascynujących gdańszczan XVIII wieku. Kupiec i armator, rajca miejski, ale przede wszystkim – bibliofil, historyk-amator i kolekcjoner. Jego księgozbiór liczył ponad 10 000 tomów – w epoce, gdy przeciętna biblioteka szlachecka mieściła kilkadziesiąt woluminów. Uphagen gromadził dzieła historyczne, prawnicze, teologiczne i przyrodnicze, prowadził korespondencję z uczonymi z całej Europy i pisał własne rozprawy historyczne poświęcone dziejom Gdańska.

Dom Uphagena: 21 czerwca 1775 roku Johann Uphagen nabył kamienicę przy ulicy Długiej 12 – jednej z najbardziej prestiżowych ulic Gdańska. Zlecił przebudowę fasady i wnętrz w stylu rokokowym, tworząc jedno z najwspanialszych mieszkań mieszczańskich w Europie Północnej. Wnętrza zdobiły niskie boazerie z panelami o motywach owadów, kwiatów, ptaków, scen chińskich i antycznej architektury – eklektyzm typowy dla oświeceniowego gustu zamożnego protestanta. Na piętrze znajdował się salon – reprezentacyjne pomieszczenie z malowidłami plafonowymi, gdzie Uphagen przyjmował gości i prezentował swoją kolekcję.

Dom Uphagena jest materialnym świadectwem protestantyzmem gdańskiego patrycjatu: surowa elegancja fasady (bez katolickiej ikonografii – żadnych Madonn, żadnych świętych), wyrafinowane wnętrza świadczące o kulturalnych ambicjach właściciela, biblioteka jako centrum domu. To nie pałac szlachecki z kaplicą i ołtarzem – to dom kupca-intelektualisty, który swój prestiż opierał na wiedzy, nie na rodowodzie.

Wyznanie: Uphagenowie byli luteranami, choć niektórzy przedstawiciele rodu wykazywali w XVIII wieku sympatie kalwińskie – co nie było rzadkością w środowisku gdańskiego kupiectwa, utrzymującego bliskie kontakty z holenderskimi i szkockimi kalwinistami. Uphagenowie fundowali nagrobki i epitafia w gdańskich kościołach, wspierali finansowo parafie i instytucje dobroczynne.

Muzeum: W 1911 roku w Domu Uphagena utworzono muzeum wnętrz mieszczańskich. Kolekcja przetrwała wojnę dzięki ewakuacji przez niemieckich konserwatorów w 1944 roku. Sam budynek został zniszczony w marcu 1945 roku, ale odbudowany – muzeum ponownie otwarto w 1998 roku. Dziś Dom Uphagena jest jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Gdańsku i najlepiej zachowanym świadectwem kultury materialnej protestanckiego patrycjatu.

4.4. Rodzina Schopenhauer – od kupiectwa do filozofii pesymistycznej

Schopenhauerowie to rodzina, która w sposób najbardziej spektakularny ilustruje transformację gdańskiego protestantyzmu – od kupieckiej pobożności do intelektualnego radykalizmu. W trzech pokoleniach przeszli drogę od konwencjonalnego luteranizmu, przez oświeceniowy sceptycyzm, do filozoficznego ateizmu. Ta trajektoria nie była wyjątkowa – odzwierciedlała szerszy proces sekularyzacji, który objął protestancką Europę w XVIII i XIX wieku – ale w przypadku Schopenhauerów jest szczególnie dobrze udokumentowana.

Pochodzenie: Schopenhauerowie byli typową gdańską rodziną kupiecką – zamożną, protestancką, związaną z handlem zbożem i drewnem. Ich przodkowie osiedlili się w Gdańsku prawdopodobnie w XVII wieku, przybyłszy z terenów Prus lub Brandenburgii.

Heinrich Floris Schopenhauer (1747–1805) – ojciec filozofa, kupiec prowadzący dochodowy handel z Anglią, Holandią i Francją. Heinrich Floris był kosmopolitą – znał języki obce, podróżował po Europie, wyznawał oświeceniowe ideały. Choć formalnie luteranin, nie był dewocyjnie religijny. Popierał rewolucję francuską, był republikaninem i anglomanem – postawa typowa dla części gdańskiego kupiectwa, które w pruskim absolutyzmie widziało zagrożenie dla swoich wolności.

Johanna Schopenhauer (1766–1838, z domu Trosiener) – matka filozofa, pisarka i salonistka. Pochodziła z równie zamożnej i protestanckiej rodziny gdańskiej. Po śmierci męża przeniosła się do Weimaru, gdzie prowadziła salon literacki i przyjaźniła się z Goethem. Johanna jest autorką powieści i pamiętników, w tym opisu podróży po Europie – dzieł, które zdobyły popularność w swoim czasie i które są cennym świadectwem mentalności protestanckiego kupiectwa gdańskiego.

Arthur Schopenhauer (1788–1860) – filozof, urodzony w Gdańsku przy ulicy Świętego Ducha (niektóre źródła podają kamienicę “Pod Żółwiem” przy ulicy Ogarnej). Data urodzenia – 22 lutego 1788 roku – czyni go gdańszczaninem w pełnym tego słowa znaczeniu, choć rodzina opuściła miasto już w 1793 roku, gdy Gdańsk przeszedł pod panowanie pruskie w wyniku II rozbioru Polski. Heinrich Floris, wierny ideałom wolnego miasta, przeniósł się do Hamburga – innego wolnego miasta o republikańskiej konstytucji.

Protestantyzm a filozofia Schopenhauera: Arthur Schopenhauer, choć ochrzczony jako luteranin i wychowany w protestanckim środowisku, odszedł od chrześcijaństwa ku filozofii pesymistycznej, inspirowanej hinduizmem i buddyzmem. Jego główne dzieło – “Świat jako wola i przedstawienie” (1819) – jest radykalnym zerwaniem z chrześcijańskim optymizmem, tak luterańskim, jak i kalwińskim. Schopenhauer widział w świecie nie Boży plan, lecz ślepe działanie irracjonalnej woli, prowadzące do cierpienia.

Czy gdańskie korzenie miały wpływ na filozofię Schopenhauera? Bezpośrednio – raczej nie (opuścił miasto jako pięciolatek). Pośrednio – być może. Protestancki indywidualizm, kupiecka racjonalność, oświeceniowy sceptycyzm wobec tradycyjnej religii – te cechy gdańskiego patrycjatu kształtowały atmosferę, w której dorastał młody Arthur, nawet jeśli dorastał już w Hamburgu, a potem w Weimarze.

Domy Schopenhauerów w Gdańsku: W Gdańsku zachowały się dwa domy związane z rodziną Schopenhauerów. Kamienica przy ulicy Ogarnej (tzw. “Pod Żółwiem”) jest uważana za miejsce urodzenia filozofa, choć identyfikacja ta nie jest bezsporna. Drugi dom, przy ulicy Świętego Ducha, był siedzibą kantoru handlowego rodziny. Oba budynki, zniszczone w 1945 roku, zostały odbudowane i opatrzone tablicami pamiątkowymi.

4.5. Rodzina Fahrenheit – od kupców do naukowców

Pochodzenie: Fahrenheitowie byli niemiecką rodziną kupiecką o tradycjach hanzeatyckich. Pradziadek Daniela Gabriela Fahrenheita mieszkał w Rostocku, a dalsze badania genealogiczne wskazują na Hildesheim jako pierwotną siedzibę rodu. Dziadek Daniela przeniósł się z Knipawy w Królewcu do Gdańska w 1650 roku, osiadając tu jako kupiec. Syn dziadka – Daniel Fahrenheit senior – poślubił Concordię Schumann, córkę zamożnej i szanowanej gdańskiej rodziny kupieckiej.

Daniel Gabriel Fahrenheit (1686–1736) – fizyk, wynalazca i konstruktor instrumentów naukowych, twórca skali temperatur nazwanej jego imieniem. Urodził się 24 maja 1686 roku w Gdańsku, jako najstarsze z pięciorga dzieci, które przeżyły dzieciństwo (dwóch synów i trzy córki). Siostra Daniela, Virginia Elisabeth, poślubiła Benjamina Krügera i była matką Benjamina Ephraima Krügera – duchownego i dramatopisarza.

Tragedia rodzinna: W 1701 roku, gdy Daniel miał piętnaście lat, jego rodzice zginęli w wyniku tragicznego wypadku – zatrucia grzybami. Osieroconego chłopca oddano pod opiekę krewnych, a następnie wysłano na naukę rzemiosła do Amsterdamu. To właśnie w Holandii – protestanckiej republice, centrum nauki i handlu – Fahrenheit odkrył swoją pasję do fizyki eksperymentalnej.

Gdańsk a Fahrenheit: Choć Fahrenheit spędził większość dorosłego życia w Holandii, jego gdańskie korzenie są istotne. Gdańsk w końcu XVII wieku był miastem, w którym kupiecka zamożność spotykała się z naukową ciekawością. Gymnasium Academicum – protestancka uczelnia, będąca de facto akademią – kształciło młodzież nie tylko w teologii, ale i w naukach przyrodniczych, matematyce, astronomii. Atmosfera intelektualnej otwartości, charakterystyczna dla protestanckiego Gdańska, niewątpliwie ukształtowała młodego Fahrenheita – nawet jeśli właściwe wykształcenie zdobył już w Amsterdamie.

Skala Fahrenheita: Daniel Gabriel Fahrenheit udoskonalił termometr rtęciowy i opracował skalę temperatur, w której punkt zamarzania wody wynosi 32 stopnie, a punkt wrzenia – 212 stopni. Skala ta, choć w Europie zastąpiona przez skalę Celsjusza, jest nadal powszechnie używana w Stanach Zjednoczonych i kilku innych krajach. Jest to być może najtrwalszy wkład gdańskiego protestantyzmu w kulturę światową – choć sam Fahrenheit zapewne nie ujmowałby tego w kategoriach konfesyjnych.

Protestantyzm a nauka – refleksja ogólna: Przypadek Fahrenheita wpisuje się w szersze zjawisko: związek protestantyzmu z rozwojem nauki nowożytnej. Protestancki nacisk na indywidualne czytanie Biblii wymagał umiejętności czytania – co sprzyjało alfabetyzacji. Protestanckie uczelnie (Gymnasium Academicum w Gdańsku, Albertina w Królewcu, uniwersytety w Wittenberdze i Lejdzie) kładły nacisk na nauki przyrodnicze obok teologii. Protestancka etyka “powołania” (Beruf) legitymizowała pracę naukową jako formę służby Bogu – nie tylko modlitwa i kontemplacja, ale też obserwacja natury i eksperyment były drogami do poznania Stwórcy.

Gdańsk wydał nie tylko Fahrenheita. Jan Heweliusz (1611–1687) – astronom, konstruktor teleskopów, autor atlasu Księżyca – był luteraninem, rajcą miejskim i piwowarem. Daniel Chodowiecki (1726–1801) – rysownik i grafik, jeden z najwybitniejszych artystów XVIII-wiecznych Niemiec – był kalwinistą polskiego pochodzenia, wychowanym w gdańskim środowisku protestanckim. Lista gdańskich uczonych-protestantów jest długa – i jest dowodem, że protestancka kultura intelektualna, oparta na edukacji, racjonalizmie i ciekawości świata, była jednym z najcenniejszych wkładów reformacji w cywilizację europejską.

Pamięć w Gdańsku: W Gdańsku imię Fahrenheita nosi ulica (Targ Rakowy, pod jego domem rodzinnym), a w 2015 roku odsłonięto pomnik naukowca. Co roku w rocznicę jego urodzin Gdańsk organizuje obchody – łącząc pamięć o uczonym z promocją miasta jako ośrodka nauki i innowacji. Fahrenheit stał się jednym z symboli wielokulturowego Gdańska – miasta, w którym protestancka kultura intelektualna wydała owoce o znaczeniu światowym.