Rozdział 8: Kościół św. Jana -- parafia Głównego Miasta

Rozdział 8: Kościół św. Jana – parafia Głównego Miasta

8.1. Lokalizacja i kontekst

Kościół św. Jana stał przy ulicy Świętojańskiej, w sercu Głównego Miasta – dzielnicy kupców, rzemieślników, zwykłych gdańszczan. Jeśli Mariacka była kościołem patrycjatu, to św. Jan był kościołem pospólstwa – tu chrzcili swoje dzieci piekarze, szewcy, garncarze, kowale. Tu żeniły się pary, których nie stać było na epitafium w Mariackiej, tu chowano tych, którzy nie mieli krypt rodzinnych pod posadzką katedry.

Pierwsza wzmianka o kaplicy pw. św. Jana pochodzi z 1358 roku – niewielka świątynia, zbudowana jako filia kościoła św. Katarzyny, dla potrzeb ludności nowej dzielnicy zwanej “nova civitas” lub “dzielnicą św. Jana”. Z czasem kaplica rozrosła się w pełnoprawny kościół parafialny – gotycki, ceglany, trójnawowy, z wysoką wieżą i charakterystycznym hełmem, który stał się jedną z dominant panoramy Gdańska.

8.2. Architektura i wyposażenie

Kościół św. Jana był mniejszy niż Mariacki, ale architektonicznie nie mniej interesujący. Gotyckie mury – ceglane, surowe – kryły wnętrze o zadziwiającej złożoności. W okresie protestanckim (1572–1945) kościół otrzymał bogate wyposażenie:

Ołtarz główny Abrahama van den Blocke (1599–1612): Monumentalny ołtarz kamienny – dzieło flamandzkiego rzeźbiarza i architekta, który osiadł w Gdańsku i nadał miastu jego manierystyczny charakter. Van den Blocke jest autorem wielu ikon gdańskiej architektury: fontanny Neptuna, fasad Dworu Artusa i Złotej Kamienicy, wschodniej elewacji Wielkiej Zbrojowni, projektu Złotej Bramy. Ołtarz w kościele św. Jana był jednym z jego największych dzieł – kamienny retabulum z rzeźbionymi scenami biblijnymi, kolumnami korynckimi i bogatą ornamentyką.

Ambona barokowa: Z rzeźbami czterech ewangelistów – Mateusza, Marka, Łukasza i Jana – tradycyjnymi patronami kazalnic protestanckich. Ambona w kościele św. Jana była miejscem, z którego wygłaszano kazania do “zwykłych” gdańszczan – mniej uczone niż w Mariackiej, bardziej przystępne, nasycone przykładami z codziennego życia.

Epitafia: Liczne, choć mniej okazałe niż w kościele Mariackim. Dokumentowały życie mieszczan średniej klasy – kupców drugiego planu, starszych cechowych, wdów fundujących pamięć po mężach.

8.3. Kościół św. Jana jako świadectwo gdańskiego rzemiosła

Kościół św. Jana był nie tylko miejscem kultu, ale i galerią gdańskiego rzemiosła artystycznego. Obok ołtarza van den Blocke, wnętrze zdobiły:

Chrzcielnica – brązowa, z XVII wieku, z reliefami przedstawiającymi chrzest Chrystusa w Jordanie. Chrzcielnica była centralnym elementem wyposażenia każdego kościoła protestanckiego – w odróżnieniu od kościoła katolickiego, gdzie chrzcielnica stała przy wejściu (symbol wejścia do wspólnoty), w kościele protestanckim stała blisko ołtarza (symbol równości sakramentów).
Ławy cechowe – ozdobione herbami i emblematami cechów rzemieślniczych, które miały tu swoje stałe miejsca. Złotnicy siedzieli bliżej ołtarza (jako zamożniejsi), szewcy – dalej. Hierarchia społeczna odzwierciedlała się w rozkładzie ław – choć wszyscy słuchali tego samego kazania i śpiewali te same chorały.
Witraże – gotyckie i renesansowe, przedstawiające sceny biblijne i herby fundatorów. Witraże kościoła św. Jana były mniej monumentalne niż mariackie, ale równie starannie wykonane – świadectwo zamożności gdańskiego pospólstwa.
Organy – instrument XVIII-wieczny, o ciepłym, kameralnym brzmieniu, dostosowanym do rozmiarów kościoła. Organista – zwany kantorem – był jednocześnie dyrektorem muzycznym parafii i nauczycielem szkoły parafialnej.

8.4. Zniszczenie 1945

Kościół św. Jana został zniszczony w 90% podczas walk o Gdańsk w marcu 1945 roku. Pożar, wywołany ostrzałem artyleryskim, pochłonął dach i większość wyposażenia. Mury runęły, sklepienia się zawaliły. Zniszczenie kościoła św. Jana było częścią ogólnej zagłady Głównego Miasta Gdańska – dzielnicy, która w ciągu kilku dni walk i pożarów zamieniła się w morze ruin.

Straty były katastrofalne: ołtarz van den Blocke – zniszczony niemal całkowicie (odrestaurowany w XXI wieku z zachowanych fragmentów, co stanowiło jedno z najambitniejszych przedsięwzięć konserwatorskich w powojennej Polsce). Organy – spalone doszczętnie. Epitafia – większość zniszczona, niektóre fragmenty uratowano i przekazano do Muzeum Narodowego. Dokumentacja parafialna – częściowo ewakuowana przed wojną do Berlina, częściowo spłonęła w pożarze. Chrzcielnica brązowa – los nieznany, prawdopodobnie zniszczona lub zrabowana. Witraże – wszystkie zniszczone.

8.4. Odbudowa i nowe życie

Kościół odbudowywano przez dziesięciolecia – powoli, z przerwami, bez wystarczających środków. Początkowo stał jako ruina, otwarta na deszcz i śnieg, stopniowo zarastana bluszczem i zielskiem. W latach 60. i 70. XX wieku zabezpieczono mury i nakryto dachem prowizorycznym. Dopiero od 1995 roku rekonstrukcją i adaptacją budynku na cele kulturalne zajmuje się Nadbałtyckie Centrum Kultury w Gdańsku, działające na mocy porozumienia z archidiecezją gdańską.

Decyzja o przeznaczeniu kościoła na cele kulturalne – zamiast zwrócenia go do użytku sakralnego – była pragmatyczna i symboliczna. Pragmatyczna, bo nie było parafii, która mogłaby go obsłużyć. Symboliczna, bo kościół, który przez wieki był miejscem protestanckiego kultu, stał się przestrzenią sztuki i muzyki – czymś, co sam Luter by zapewne zaaprobował.

Dziś kościół św. Jana jest siedzibą Centrum św. Jana – instytucji kulturalnej organizującej koncerty (w tym festiwal muzyki dawnej, na którym wykonuje się utwory gdańskich kompozytorów XVII–XVIII w.), wystawy i wydarzenia artystyczne. Ołtarz van den Blocke – odrestaurowany z fragmentów w ambitnym projekcie konserwatorskim – jest eksponowany jako dzieło sztuki, nie jako element żywej liturgii. To symboliczne: kościół, który przez cztery wieki był miejscem protestanckiego kultu, stał się galerią. Protestantyzm odszedł, sztuka pozostała – i to ona jest najtrwalszym pomnikiem świata, który minął.