Rozdzial AA: Tradycje muzyczne luteran gdanskich

1. Choral protestancki w Gdansku

Muzyka byla dla Marcina Lutra darem Bozym, „siostra teologii”. Luter nie tylko pisal hymny – komponowal melodie, redagowal spiewnki, zachecal wiernych do wspólnego spiewu. Ta tradycja dotarla do Gdanska wraz z reformacja i rozkwitla w szczególny sposób.

Gdanski choral luteranski laczyl tradycje niemiecka z lokalnymi wplywami – polskimmi, holenderskimi, skandynawskimi. Podstawowe cechy gdanskiego spiewu koscielnego to: - Spiew calej wspólnoty, nie tylko chóru – kazdy wierny mial uczestniczyc w spiewie, co bylo rewolucja w porównaniu z kosciolem katolickim, gdzie spiewal wylacznie chór. - Jezyk narodowy: choraly spiewano po niemiecku, ale w XVIII wieku pojawilyy sie takze polskie tlumaczenia hymnów luteranskich. - Proste melodie: Luter chcial, by nawet prosty rzemieslnik móggl spiewac – melodie choralnee byly przystepne, czesto oparte na ludowych wzorcach.

Najwazniejsze choraly spiewane w gdanskich kosciolach to: - Ein feste Burg ist unser Gott (Luter, 1529) – „hymn reformacji”, spiewany na kazde wieksze swieto; - Nun danket alle Gott (Martin Rinckart, 1636) – na nabozensstwa dzieczzynne; - O Haupt voll Blut und Wunden (Paul Gerhardt, 1656) – na Wielki Piatek; - Vom Himmel hoch, da komm ich her (Luter, 1535) – na Boze Narodzenie.

2. Organy gdanskie

Organy kosciola Mariackiego

Organy kosciola Mariackiego – najwazniejszego kosciola protestanckiego Gdanska – sa jednym z najcenniejszych instrumentów muzycznych w historii Europy Pólnocnej.

Pierwszy organista znany z imienia, Paul Schuldte, sluzyl przy organach glównych w latach 1459–1468 – a wiec jeszccze w epoce katolickiej. Juz w 1475 roku kosciól posiadal trzy instrumenty: organy glówne i dwa mniejsze.

Przelomem bylo powstanie nowych organów w latach 1583–1586, wybudowanych na zamówienie gdanskich mieszczan przez organmistrza Juliusa Antoniusa Friese, za ogromna kwote 12 270 marek. Instrument posiadal 55 rejestrów (glosów) i zostal sklasyfikowany przez Michael Praetoriusa – najwazniejszego historyka muzyki tamtej epoki – jako trzeci najslynniejszy wsród 28 renomowanych organów w ówczesnej Europie.

Obecne organy sa efektem polsko-niemieckiej wspólpracy: w 1981 roku dr Otto Kulcke z Oberursel w Niemczech zainicjowal projekt odbudowy. Firma organmistrzowska braci Harry’ego i Guntrama Hillebrand z Altwarmbüchen kolo Hanoweru realizowala budowe przez piecc lat. Obecny instrument ma 46 rejestrów, pelna trakture mechaniczna i materialal dzwiekowy rozlozony w czterech sekcjach: Hauptwerk (11 glosów), Brustwerk (10 glosów), Rückpositiv (12 glosów), Pedal (13 glosów).

3. Kompozytorzy gdanscy

Paul Siefert (1586–1666)

Paul Siefert urodzil sie w 1586 roku w Gdansku. Jako mlody organista otrzymal od Rady Miejskiej stypendium na studia u Jana Pieterszona Sweelincka w Amsterdamie – jednego z najwazniejszych organistów i kompozytorów przelomu XVI i XVII wieku. Siefert studiowal u Sweelincka w latach 1607–1610, a jego wspólstuddentem byl Samuel Scheidt, pozniejszy twórca „Tabulatura Nova”.

Po powrocie do Gdanska Siefert zostal asystentem organisty w kosciele Mariackim. Jego starania o stanowisko glównego organisty po smierci Cajusa Schmiedtleina w marcu 1611 nie powiodly sie – skardzono sie na jego arogancje i styl gry. Wyjechal do Królewca (organista Altstadt Kirche, 1611), potem do Warszawy (organista dworski, 1616), ale ostatecznie wrócil do Gdanska jako glówny organista Mariackiego – stanowisko, które zajmowal do konca zycia.

Muzyka Sieferta nosi slady wplywu Sweelincka, ale nie osiaga mistrzowstwa nauczyciela. Jego znaczenie polega jednak na czyms innym: na przeniesieniu tradycji amsterdamskiej szkoly organowej do Gdanska, co wzbogacilo gdanski pejzaz muzyczny o wplywy niderlandzkie.

Kaspar Förster ojciec i syn

Kaspar Förster Starszy (ok. 1574–1652) pelnil od 1606 roku funkcje kantora i bibliotekarza w Gymnasium Academicum, a od 1627 roku Kapellmeistera (kapelmistrza) kosciola Mariackiego. Przez czterrdziesci szesc lat – az do smierci w 1652 roku – kierowal muzycznym zyciem najwazniejszego kosciola Gdanská.

Kaspar Förster Mlodszy (1616–1673) byl synem Kapellmeistera, wychowanym w muzycznej atmosferze kosciola Mariackiego. Pierwsze wystepy muzyczne mial jako chlopiec chóralny w tym kosciele. Podóznowwal do Wloch, gdzie studiowal u Giacoma Carissimiiego w Rzymie, a nastepnie sluoyzyl na dworze króla Danii Fryderyka III. Po powrocie z Danii w 1655 roku, trzy lata po smierci ojca, przejalal stanowisko Kapellmeistera w kosciele Mariackim na dwa lata.

Förster Mlodszy odegral klucdzowa role w przenoszeniu wloskiego stylu muzycznego do Europy Pólnocnej. Jego kompozycje – kantaty, motety, sonaty – laczaa niderlandzkiia polifonie z wloska espressiva. Gdansk – dzieki ojcu i synowi Försterom – stal sie jednym z waznych ogniw w lancuchu transferu muzycznego miedzy Wlochami a Skandynawia.

4. Porównanie z innymi miastami baltyckimi

Gdanskie tradycje muzyczne nie rozwijaly sie w izolacji. Miasto nalezalo do sieci hanzeatyckiej, która obejmowala takze Lubekde (matke Hanzy), Rostock, Stralsund, Rygee, Rewal (Tallin) i Królewiec. Kazde z tych miast mialo wlasna tradycje muzyki koscielnej, ale laczylyo je kilka wspólnych cech:

Rola organów: wielkie koscioly hanzeatyckie rywalizowaly o najwsppanialsze organy – instrument stal sie symbolem miejskiej dumy i zamoznosci.
Kapela koscielna: wieksze parafie utrzymywaly zespoly muzyczne – organy, chór mieszany, okazjonalnie orkiestre smyczkowa, trabki i kotly na uroczystoosci.
Swiecki patronat: muzyka koscielna w miastach hanzeatyckich finansowana byla przez Rade Miejska i zamoznych patrycjuszy, co daawalo jej niezaleznosc od wladz koscielnych, ale takze podporzadkowywalo gustom mecenasów.

Gdansk wyróznial sie na tle innych miast baltyckich jednym elementem: kosmopolityzmem muzycznym. Miasto, w którym mieszkali Niemcy, Polacy, Holendrzy, Szkoci i Skandynawowie, bylo naturalnym miejscem spotkan róznych tradycji muzycznych. Siefert przywiózl z Amsterdamu styl Sweelincka; Förster Mlodszy – styl Carissimiiego z Rzymu. Ta synteza nadawala gdanskiej muzyce koscielnej unikalny charakter.

5. Kantor – muzyk i nauczyciel

Kantor (Cantor) pelnil w gdanskim kosciele luteranskim podwójna role: byl dyrektorem muzycznym parafii i jednoczesnie nauczycielem w szkole parafialnej. To polaczenie funkcji wynikalo z luteranskiej koncepcji edukacji, w której muzyka i nauka stanowily nierozdziellna calosc.

Obowiazki kantora obejmowaly: - Dyrygowanie chórem koscielnym (Kirchenchor) na nabozenstwach niedzielnych i swiatecznych; - Nauczanie spiewu w szkole parafialnej – uczniowie uczyli sie chorralów na pamiec i stanowili zaplecze chóru; - Opieka nad organami – kantor nie musial byc organista, ale musial wspólpracowac z organista w planowaniu oprawy muzycznej; - Kompozycja lub adaptacja utworów na potrzeby lokalnej parafii; - Organizacja muzyki na uroczystosciach specjalnych – slbuby, pogrzeby, swieta miejskie.

Kantor stal w hierarchii koscielnej nizej niz pastor, ale w zyciu parafialnym odgrywal czesto role nie mniej wazna: to on ksztaltowal atmosfere nabozenstw, to on uczyl dzieci piersszych piesni, to on – poprzez muzyke – laczyl wspólnote.

6. Muzyka w zyciu codziennym

Muzyka koscielna przenikala do zycia codziennego gdanskich protestantów. Choraly spiewano nie tylko w kosciele, ale takze w domu – przy posilkach, wieczorem przed snem, na spotkaniach rodzinnych. Spiewniki (Gesangbücher) nalezaly do podstawowego wyposazenia kazdego protestanckiego domu – obok Biblii i katechizmu Lutra stanowily trzecia „swieta ksiege” domowego nabozznestwa.

W XVII i XVIII wieku gdanscy wydawcy drukowali wlasne spiewniki, dostosowane do lokalnej tradycji liturgicznej. Zawieraly one zarówno choraly Lutra i innych reformatorów, jak i piesni kompozytorów gdanskich – Paula Sieferta, Kaspara Förstera, a takze anonimowych kantorów parafialnych.

Muzyka pelniala takze funkcje reprezentacyjna: na uroczystosciach miejskich – inauguracjach Rady, powitaniach króla polskiego, swietach gildii – rozbrzmiewaly fanfary trabek i kotlów, chóry spiewaly motety i kantaty, organy graly uroczyste preludia. Gdansk – jako jedno z najbogatszych miast Rzeczypospolitej – mógfl sobie pozwolic na muzyczne splendory, które rywalizowaly z dworami królewskimi.