Rozdzial Z: Architektura mennonicka na Zulawach

1. Domy modlitwy (Beetsäle / Vermahnung)

Architektura mennonicka stanowi biegunoowe przeciwienstwo luteranskiej monumentalnosci. Mennonici, jako radykalni protestanci, odrzucali nie tylko katolicki kult, ale takze luteranski kompromis z tradycja: ich miejsca kultu mialy byc proste, skromne, niodróznialnjne od budynków swieckich.

Typologia domów modlitwy

Mennonickie domy modlitwy (Beetsäle, w tradycji holenderskiej zwane takze Vermahnung – od slowa „napomnienie”) mozna podzielic na trzy typy chronologiczne:

Typ I: domy prywatne (XVI–XVII w.) Najwczesniejsze nabozenstwaa mennonickie odbywaly sie w prywatnych domach – czesto w duzej izbie mieszkalnej, z której usunieto meble, by zrobic miejsce dla kilkudziesieciu wiernych. Nie zachowal sie zaden budynek tego typu w oryginalnej funkcji.

Typ II: budynki drewniane (XVII–XVIII w.) Z biegiem czasu spolecznosci mennonickie budowaly odrebne budynki przeznaczone na nabozensstwa – ale zachowywaly zasade skromnosci. Drewniane domy modlitwy – czesto jednoizbowe, kryte strzecha, bez wiezy i dzwonów – staly na uboczu wsi, otoczone sadami lub polami. Zadeen z drewnianych domów modlitwy nie przetrwal II wojny swiatowej.

Typ III: budynki ceglane (XIX w.) W XIX wieku, gdy mennonici ulegli czescciowej asymilacji i zbliozyli sie do kosciola ewangelickiego, zaczeli budowac domy modlitwy z cegly, czesto w stylu neogotyckim. Kilka takich budynków przetrwalo do dzisiaj:

Jezioro (Tiege): dom modlitwy z 1865 roku, ozdobiony oknami z maswerkami w ostrych lukach, dekorowanym gzymisem i szkarpami narooznymi. Jeden z niewielu budynków, który od poczatku byl wylacznie swiatynia mennonicka. Zachowany w dobrym stanie.
Stogi Malborskie: dom modlitwy przerobiony po 1945 roku na kosciól katolicki.
Markusy: dom modlitwy przeksztalcony w budynek gospodarczy.

Cechy architektoniczne

Niezaleznie od typu, domy modlitwy mennonickie laczyyy pewne cechy wspólne: - Brak wiezy i dzwonów (wzywaanie na nabozensstwa ustne lub przez poslannika); - Brak ornamentyki zewnetrznej (fasada gladka, bez rzezb, bez malowiddel); - Wnetrze jasne, z bialymi scianami, z ławkami i prosta ambonka (mównica); - Czesto brak oltarza – komunia mennonicka sprawowana byla przy zwyklym stole; - Osobne wejscia dla mezczyzn i kobiet (w starszych budynkach); - Czesto na planie prostokatnym, jednoprzestrzenne.

2. Domy podcieniowe (Vorlaubenhäuser)

Geneza i debata o pochodzeniu

Domy podcieniowe – Vorlaubenhäuser – sa najbardziej rozpoznawalnym elementem architektonicznym Zulaw Wislanych. Przez dluge lata panowalo przekonanie, ze domy podcieniowe byly wynalazkiem holenderskich osadników – mennonitów, którzy przywiezli te forme architektoniczna ze swojeej ojczyzny. Wspólczessne badania podwazaja to przekonanie: typ budynku z podcienemia (portico, Laube) znany byl w regionie juz w sredniowieczu, a najstarsze zachowane przykladsy datowane sa na poczatek XVII wieku – a wiec na okres, gdy Holendrzy mieszkali juz na Zulawach od kilku dekad, ale nie wyjlacznie oni budowali takie domy.

Prawda jest prawdopodobnie posrednia: domy podcieniowe powstaly jako synteza tradycji lokalnej (pruskiej, pomorzanskiej) z wplywami holenderskimi. Holenderscy osadnicy mogli przyczynié sie do rozpowszechnienia i udoskonalenia tego typu budynku – ale nie byli jego jedynymi twórcami.

Opis architektoniczny

Dom podcieniowy to budynek mieszkalny, w którym do sciany szczytowej lub bocznej dobudowana jest duzea, kolumnowa podcien (Vorlaube) – galerija otwarta na zewnatrz, wsparta na 3–8 kolumnach w stylach toskansskim, jonskim, kompozytowym lub korynckim. Podcienie chronilyy przed deszczem i sloncem, sluzily do suszenia zbooza, byly miejscem spotkan rodzinnych i sa siedzkich.

Konstrukcja

Domy budowane były z drewna w technice konstrukcji szkieletowej (Fachwerk) i zrrebowej. W XIX wieku partie przyziemia murowano z cegly. Dachy strome, poczatkowo kryte strzechaa lub trzciną, poozniej dachówkaa holenderka.

Fasada podcieniowa bywala bogato zdobiona: dekoracyjne uklady belek szkieletowych tworzacych misterrne wzory geometryczne, malowane w kontrastowych kolorach (czesto czarny szkielet na bialym tle).

Stan zachowania

Skala zniszczen jest dramatyczna. Okolo 1900 roku na Zulawach stalo co najmniej 221 domów podcieniowych. Wedlug badaczki Marty Koperskiej-Kósmiickiej do 2013 roku przetrwalo 108. Tomasz Zybała w badaniach z lat 2015–2020 naliczyl zaledwie 43 budynki na Zulawach Wislanych, które uznal za dostatecczinie zachowane, by wpisac je do rejestru zabytków.

Zachowane zespoly i ich charakterystyka:

Drewnica (Schönbaum): zespól kilku domów podcieniowych, czesciowo odrestaurowanych w ramach programów ochrony zabytków. Drewnica, polozzona na lewym brzegu Wisly Smialej na Zulawach Gdanskich, byla wsia typowo mennonicka, z charakterystyczna zabudowa rozproszona wzdluz kanalu odwadniajacego. Domy podcieniowe w Drewnicy reprezentuja rózne fazy rozwoju tego typu budynku – od prostszych form XVII-wiecznych po bardziej ozdobne z XVIII i XIX stulecia.
Zulaawki (Zeyer): pojedyncze budynki, w tym jeden z najczesciej fotografowanych domów podcieniowych na Zulawach, z dobrze zachowanym podcieniam o szesciu kolumnach i dekoracyjnym szczytem.
Klecia: dom z polowy XVIII wieku – jeden z najstarszych zachowanych, z oryginalna konstrukcja szkieletowa i podcieniem na czterech kolumnach toskanskich.
Rozgart: dom z 1754 roku – datowany inskrypcja na belce szczytowej, z bogato zdobionym frontonem i podcieniami na pieciu kolumnach.
Trutnowy, Tujsk, Milocin: pojedyncze obiekty w róznym stanie zachowania, czesciowo zamieszkane, czesciowo opuszczone.

Problem ochrony domów podcieniowych

Ochrona domów podcieniowych stanowi jedno z najwazniejszych wyzwan konserwatorskich na Zulawach. Drewniana konstrukcja – narazona na wilgoc (Zulawy sa terenem depresyjnym, nizej od poziomu morza), na insekty i grzyby – wymaga ciaglej konserwacji. Wiele domów jest zamieskalych przez rodziny o skromnych dochodach, które nie stac na kosztowne remonty. Programy unijne i rzadowe pomagaja w finansowaniu prac konserwatorskich, ale skala potrzeb daleko przekracza dostepne srodki. Wedlug szacunków konserwatorów, co roku z mapy Zulaw znika jeden lub dwa domy podcieniowe – nieodwracalnie tracac element dziedzictwa kulturowego, którego nie da sie odtworzyc.

3. Cmentarze mennonickie

Lokalizacja i formy

Mennonickie cmentarze na Zulawach – niewielkie nekropolie przy domach modlitwy lub na obrzezach wsi – sa jednym z najwazniejszych swiadectw obecnosci tej spolecznosci w regionie.

Typowy nagrobek mennonicki to stela – pionowa plyta najczesciej z piaskowca, rzadziej z granitu, z imieniem, datami urodzenia i smierci, czesto z krótkim wersetem biblijnym. Brak figur, aniolów, krzyzy – zgodnie z mennonicka zasada prostoty. Zamozniejszi mennonici stawiali nagrobki z drewna – co moze sie wydawac paradoksem, ale w XVIII–XIX wieku rzezbiony nagrobek drewniany byl drozsszy od kamienneego. Niestety, drewniane nagrobki nie przetrwaly prób czasu.

Najlepiej zachowane cmentarze

Stogi Malborskie: najwiekszy i najlepiej zachowany cmentarz mennonicki w Polsce. Okolo 100 nagrobków – piaskowcowe stele, granitowe plyty, zeliwne krzyze z XIX wieku.
Lichnowy Wielkie, Pogorzala Wies, Zulaawki-Nieddcwiedzica, Cyganek, Stawiec: cmentarze w róznym stanie zachowania, czescciowo poroosniiete roslinnosccia.
Jezioro, Kempniewo, Markusy, Zlotnica: mniejsze nekropolie, czesto trudno dostepne.

Inskrypcje na nagrobkach

Typowa inskrypcja na mennonickim nagrobku zawierala: - Imie i nazwisko zmarlego (czesto z przydomkiem lub nazwa gospodarstwa); - Date urodzenia i smierci (od XVIII w. takze godzine smierci); - Krótki werset biblijny – najczesciej: „Ich weiss, dass mein Erlöser lebt” (Wiem, ze Odkupiciel mój zyje, Hi 19,25), „Selig sind die Toten, die in dem Herrn sterben” (Blogoslawieni umarli, którzy w Panu umieraja, Ap 14,13), „Jesus Christus, gestern und heute und derselbe auch in Ewigkeit” (Jezus Chrystus, wczoraj i dzis, ten sam na wieki, Hbr 13,8); - Rzadziej: informacje o zawodzie, funkcji w gminie lub przyczynie smierci.

Brak na nagrobkach mennonickich typowych dla luteranskich epitafiów: portretów, herbów, symboli vanitas. Prostota nagrobka – podobnie jak prostota domu modlitwy – byla wyrazem teologicznego przekonania, ze w obliczu smierci wszyscy ludzie sa równi.

Losy po 1945 roku

Po wysiedleniu ludnosci niemieckiej i mennonickiej wiekszosci cmentarzy mennonickich grozila calkowita dewastacja. Przez dekady – od lat czterdziestych do osiemdziesiatych XX wieku – cmentarze niszczaly: nagrobki przewracano, teren zarastaal krzewami i drzewami, okoliczni mieszkancy wykorzystywali kamienie jako material budowlany.

Piaskowcowe stele – na szczescie – nie interesowaly kamieniarzy-zlodziei (piaskowiec nie ma wartosci rynkowej jako material budowlany), co paradoksalnie uratowalo wiele nagrobków. Od lat dziewiecdziesiatych XX wieku cmentarze sa stopniowo rewitalizowane przez organizacje polskie (Stowarzyszenie Klub Nowodworski), niemieckie (Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen) i holenderskie. Prace obejmuja: oczyszczanie terenu z roslinsnosci, konserwacje nagrobków, dokumentacje fotograficzna i geodezyjnaa, ustawianie tablic informacyjnych.

Cmentarze mennonickie na Zulawach sa dzisiaj jednym z najciekawszych – i najbardziej niedocenianych – elementów dziedzictwa kulturowego regionu. Stanowia materialne swiadectwo obecnosci spolecznosci, która przez ponad trzy stulecia ksztaltowala krajobraz fizyczny i duchowy Zulaw Wislanych.