Rozdzial AB: Muzyka mennonitów i kalwinistów

Spiew mennonicki

Mennonici – konsekwentnie odrzucajac wszelki zbytek – nie uzywali instrumentów muzycznych w nabozenstwach. Ich jedynym medium muzycznym byl spiew a cappella: - Tempo powolne, medytacyjne; - Wieloglos prosty, czesto homofoniczny; - Tesksty z wlasnych spiewników, nie z luteranskich.

Najwazniejszy spiewnik mennonicki – Ausbund (1564) – to zarazem jeden z najstarszych protestanckich spiewników w ogóle. Zawieral opowiesci meczenników anabaptystycznych przrelowane na piesni, hymny pokutne i piesni na rózne okazje. Kopie Ausbund uzywane byly na Zulawach az do XX wieku – stanowiac jeden z najstarszych ciagle uzywanych tekstów liturgicznych w chrzescijanstwie.

Spiew kalwinski

Kalwinisci w Gdansku – gminy szkockie, holenderskie i polskie – stosowali wylacznie Psalmy, nie piesni ludzkiego autorstwa. Psalterz genewski (1562) – rymowane tlumaczenia Psalmów dostosowane do melodii skomponowanych przez Louisa Bourgeois i innych – stanowil jedyny dozwolony repertuar. Spiewano unisono lub wieloglosowo, bez akompaniamentu instrumentalnego (w tym bez organów – co odróóznialo kalwinistów od luteranów).

Kalwinski zakaz muzyki instrumentalnej mial gleboke korzenie teologiczne: Jan Kalwin argumntowal, ze Nowy Testament nigdzie nie nakazuje uzywania instrumentów w nabozenstwach, a zatem ich uzycie jest ludzkim wymyslem, nie wola Boza. To stanowisko – choc surowe – mialo tez wymiar spoleczny: organy byly drogie, a ich budowa i utrzymanie obciazaly budzet parafii. Kalwinski spiew psalmodyczny – prosty, surowy, dostepny dla kazdego – byl demokratyczny: nie wymagal instrumentów, sollistów ani wyksztalconych muzyków.

W Gdansku kalwinski psalm spiewany w kosciele sw. Mikolaja czy sw. Elzbiety brzmial zupelnie inaczej niz luteranski choral w kosciele Mariackim: prostsza melodia, bardziej rygorystyczny rytm, brak harmonizacji organowej. Ta roznica muzyczna – slyszalna przy kazdym nabozenstwie – poghebiala poczucie odrébnosci konfesyjnej: luteranin wiedzial, ze nie jest w „swoim” kosciele, gdy slyszal psalm zamiast choralu.

Muzyka jako znak rozpoznawczy

Muzyka – a scislej, jej obecnosc lub nieobecnosc – byla jednym z najbardziej widocznych (slyszalnych) znaków rozpoznawczych trzech konfesji protestanckich w Gdansku i na Pomorzu:

Konfesja	Instrumenty	Spiew	Repertuar
Luteranie	Organy, chór, orkiestra	Wieloglosowy, wspólnotowy	Choraly, kantaty, motety
Kalwinisci	Brak	Unisono lub prosty wieloglos	Wylacznie Psalmy
Mennonici	Brak	A cappella, powolny	Wlasne spiewniki (Ausbund)

Ta róznorodnosc muzyczna – od barokowego splendoru luteranskich organów po medytacyjna cisze mennonickiego spiewu – jest jednym z najbardziej fascynujacych aspektów protestanckiej kultury Pomorza Gdanskiego.