Rozdzial AC: Szkolnictwo luteranskie w Gdansku

1. Gymnasium Academicum: opis szczególowy

Zalozenie i pierwsza faza (1558–1580)

Gdanskie Gimnazjum Akademickie (Gymnasium Dantiscanum, od 1580 roku Gymnasium Academicum sive Illustre) rozpoczelo dzialalnosc 13 czerwca 1558 roku. Miescilo sie w budynku dawnego klasztoru franciszkanskiego, przekazanego wladzom Gdanska na cele edukacyjne przez ostatniego gwardiana, Jana Rollawa – symboliczny gest: zakonnik franciszkanski oddal swój klasztor protestantom.

W pierwszym okresie bylo typowa czterioklasowa szkola srednia o przewadze przedmiotów teologiczno-retorycznych. Program opracowany w 1568 roku przez trzeciego rektora, Andreasa Franckenbergera, obejmowal: - Jezyk lacinski (lingua franca uczonego swiata); - Jezyk grecki (konieczny do lektury Nowego Testamentu w oryginale); - Teologie protestancka; - Retolyke i poetyke; - Podstawy matematyki.

Reforma 1580 i rozkwit

Przelomem byla reforma organizacyjna i programowa z 1580 roku, przeprowadzona za rektoratu Jakoba Fabriciusa (1551–1629). Gimnazjum przeksztalcilo sie z lokalnej szkoly w instytucje o ambicjach uniwersyteckich. W latach 1580–1611 otwarto katedry: - Teologii; - Filozofii; - Prawa i historii; - Retoryki; - Matematyki; - Medycyny z anatomia; - Greki, hebrajskiego i jezyków orientalnych; - oraz lektorat jezyka polskiego (utworzony w 1589 roku – ewenement w instytucji nauuczajacej po niemiecku i po lacinie).

Nauka w dwóch najstarszych klasach (prima i secunda) trwala po dwa lata, w pozostalych – rok; calkowity okres edukacji wynosil siedem lat. Siedmiu profesorów prowadzileo wyklady z siedmiu dziedzin. Okolo 1600 roku – w okresie najwiekszego rozkwitu – nauki jednorazowo pobieraolo okolo 200 studentów.

Wybitni profesorowie

Bartholomaus Keckermann (1572–1609) – filozof, historyk, teolog kalwinski, jedna z najwazniejszych postaci w dziejach Gimnazjum. Urodzony w Gdansku w rodzinie kalwinskiej, studiowal w Wittenberdze, Lipsku i Heidelbergu. W 1601 roku wrócil do Gdanská jako rektor Gimnazjum. Keckermann staral sie wdrozyc ramistyczyna reforme programu – plan, który zakladal encyklopedyczna edukacje w trzy lata: pierwszy rok poswiecony logice i fizyce, drugi – matematyce i metafizyce, trzeci – etyce, ekonomice i polityce. Jego podreczniki z logiki, etyki i metafizyki byly czytane w calej Europie. Keckermann opublikowal drukiem pierwsza w Rzeczypospolitej synteze dotyczaca nawigacji i zeglugi – swiadectwo zainteresowanych Gimnazjum nauwkami praktycznymi.

Peter Krüger (1580–1639) – matematyk i astronom, profesor Gimnazjum od 1609 roku. Krüger jest postacia kluccowa dla historii nauki w Gdansku z dwóch powodów. Po pierwsze, jako pierwszy wyliczyls szerokosc geograficzna Gdanska (54° 22’) i odkryl dlugoookresowe zmiany pola magnetycznego Ziemi. Opracowal tablice logarytmiczne oparte na pracach Johna Napiera, jako pierwszy oddzielajac logarytmy liczb od logarytmów funkcji trygonometrycznych.

Po drugie – i to moze wazniejsze – Krüger byl nauczycielem Jana Heweliusza. W latach 1627–1630 mlody Hewelke (pozniejszy Hevelius) ksztalcil sie pod kierunkiem Krügera w Gimnazjum Akademickim. To Krüger rozbudzil w nim zainteresowanie astronomia i matematyka – zainteresowanie, które uczynilyy z Heweliusza jednego z najwazniejszych astronomów XVII wieku. Krüger byl zwolennikiem teorii heliocentrycznej i autorem jednego z pierwszych w Polsce podreczników astronomii. Korespondowal z Johannesem Keplerem i goscil w swojej pracowni wybitne osobistosci swiata nauki, m.in. Jana Brozka.

Samuel Schelwig (1680–1710) – teolog i bibliotekarz, juz omówiiony powyzej w czesci biograficznej.

Biblioteka i zbiory naukowe

Gimnazjum dysponowalo bogata biblioteka, gromadzona od momentu zalozenia. Ksiegozbiór obejmowal dziela teologiczne (komentarze biblijne, dogmatyki, polemiki), filologiczne (edycje autorów antycznych), matematyczno-przyrodnicze (traktaty astronomiczne, tablice matematyczne) i prawnicze. Do szczególnych skarbów biblioteki nalezaly: - Inkunabuly (druki sprzed 1500 roku) odziedziczone po klasztorze franciszkanskim; - Korespondencja naukowa profesorów – listy Krügera z Keplerem, Keckermanna z uczonymi heidelberskimi; - Mapy i globusy – narzedzia dydaktyczne stosowane w nauczaniu matematyki i geografii; - Zbiory przyrodnicze – herbaria, preparaty anatomiczne, instrumenty astronomiczne.

Biblioteka przetrwala wieki, choc w mocno uszczuplonym stanie. Czesc zbiorów trafila po 1817 roku do Biblioteki Miejskiej w Gdansku, a stamtad – po perturbacjach wojennych – do Biblioteki Gdanskiej PAN, gdzie znajduje sie do dzisiaj.

Gymnasium Academicum a pozycja Gdanska w Europie

Znaczenie Gimnazjum wykraczalo daleko poza Gdansk. Instytucja ta byla jednym z najwazniejszych osrodków edukacyjnych w calej Rzeczypospolitej i na poludniowym wybrzezu Baltyku. Absolwenci Gimnazjum zasilali nie tylko kosciol i administracje gdanska, ale takze uczelnie calej Europy: kontynuowali studia w Królewcu, Lipsku, Wittenberdze, Jenie, Halle, Lejdzie, Oksfordzie.

Gimnazjum stanowilo takze instytucjonalny wyraz protestanckiej tozsamosci Gdanska. W mie scie, które formalnie nalezalo do katolickiej Korony Polskiej, istnienie protestanckiej uczelni o ambicjach uniwersyteckich bylo aktem politycznym – demonstracja intelektualnej niezaleznosci i wyznaniowej odmiennosci. Gdy Rada Miejska odmówila królowi polskiemu prawa ingerencji w program nauczania Gimnazjum, byl to gest o znaczeniu daleko wiekszym niz edukacyjne: chodziloo o autonomie Gdanska w sferze ducha.

Upadek

W XVIII wieku Gimnazjum zaczelo podupadac. Konkurencja z uniwersytetami (Królewiec, Halle, Jena), brak prawa nadawania stopni akademickich, zmniejszajaca sie liczba studentów i trudnosci finansowe doprowadzily do jego zamkniecia w 1817 roku. Zamkniecie Gimnazjum zbieglo sie z wlaczeniem Gdanska do Prus (1793/1815) i utrata przez miasto wielu atrybutów autonomii – w tym autonomii edukacyjnej.

2. Szkoly parafialne

Kazda wieksza parafia luteranska w Gdansku utrzymywala szkole: - Szkola elementarna: czytanie, pisanie, arytmetyka, katechizm Lutra; - Szkola lacinska: dla zdolniejszych uczniów, przygotowujaca do Gimnazjum – lektura lacinska, elementy greki, gramatyka.

Nauczycielami byli kantorzy – osoby pelniaace jednoczesnie funkcje nauczyciela szkolnego i dyrygenta chóru koscielnego. Polaczenie tych dwóch ról bylo typowe dla protestanckiego szkolnictwa: muzyka i edukacja stanowily nierozdzielna calosc.

3. Szkoly dla dziewczat

Edukacja dziewczat byla organizowana osobno i miala prostszy program: czytanie, pisanie, robótki reczne, katechizm, prowadzenie gospodarstwa domowego. Protestanci – w przeciwienstwie do wielu srodowisk katolickich tamtej epoki – uwazali, ze kobiety powinny umiec czytac Pismo Swiete; nie domagali sie jednak dla nich równego dostepu do edukacji wyzszej.

W Gdansku istnialo kilka szkól dla dziewczat, prowadzonych przez parafie luteranskie. Nauczycielkami byly zwykle zone pastorów lub kantorek (Kantorin) – kobiety z wyksztalceniem religijnym, które laczyly nauczanie z prowadzeniem domu parafialnego. Program obejmowal: - Czytanie po niemiecku (i podstawy laciny u dziewczat z zamoznnych rodzin); - Pisanie – kaligrafie, prowadzenie korespondencji; - Rachuunki – na poziomie umozliwiajacym prowadzenie gospodarstwa domowego; - Robótki reczne – szycie, hafttowanie, tkanie; - Katechizm Lutra – na pamiec, z egzaminem przed pastorem; - Spiew choralowy – dziewczeta uczestniczyly w chórze szkolnym; - Podstawy prowadzenia domu – gotowanie, przechowywanie zywnosci, pielegnacja chorych.

Gdanskie szkoly dla dziewczat nie przygotowywaly do Gimnazjum Akademickiego – dostep do wyzszej edukacji dla kobiet byl w XVI–XVIII wieku nie do pomyslenia. Ale przygotowywaly do roli, która protestancka teologia wyznaczala kobiecie: Hausmutter (matki domu) – osoby odpowiedzialnej za religijne i materialne zycie rodziny.

4. Katecheza i nauczanie katechizmu

Katechizm Lutra – opublikowany w 1529 roku w dwóch wersjach: Malym (dla dzieci i prostych ludzi) i Duzym (dla duchownych i nauczycieli) – byl fundamentem edukacji religijnej w protestanckim Gdansku. Kazde dziecko musialo nauczyc sie Malego Katechizmu na pamiec – Dziesiec Przykazan, Wyznanie Wiary, Modlitwe Panska, nauke o Chrzcie i Wieczerzy Panskiej – i zdac egzamin przed pastorem.

Nauka katechizmu odbywala sie: - W szkole parafialnej – jako codzienny element programu; - W domu – rodzice (zwlaszcza matka) mieli obowiazek uczyc dzieci katechizmu; - W kosciele – cotygodniowe „godziny katechizmowe” (Katechismusstunde), na których pastor wyjasnial kolejne czesci katechizmu.

System ten – laczacy szkole, dom i kosciól – tworzyl spójny mechanizm formacji religijnej, który gwarantowal, ze kazdy dorosly luteranin w Gdansku znal podstawy swojej wiary. Konsekwencja tego systemu byla wysoka – jak na tamte czasy – alfabetyzacja i ogólna swiadomosc religijna populacji.

5. Drukarnie i wydawnictwa protestanckie

Gdansk – jako jedno z najwazniejszych miast Rzeczypospolitej – byl tez jednym z najwazniejszych osrodków wydawniczych w calym regionie Morza Baltyckiego. Mozna powiedziec, ze gdanskie drukarnie protestanckie pelnilyy role porównywalna z rolaa drukarni w Wittenberdze, Strasburgu czy Zurychu: byly maszynami propagandowymi i edukacyjnymi reformacji. Protestanckie drukarnie gdanskie publikowaly: - Biblie: tlumaczenia na jezyk niemiecki (Biblia Lutra), ale tez polskie wydania Biblii protestanckich; - Katechizmy: Maly i Duzy Katechizm Lutra, katechizmy kalwinskie, materialy do nauki religii; - Spiewniki: kosciellne ksiegi piessi, z melodiami i tekstami; - Polemiki teologiczne: dzielaa skierowane przeciw katolikom, kalwinistom (przez luteranów), mennonitom lub luteranom (przez kalwinistów); - Mowy pogrzebowe: drukowane na zamówienie rodzin zamoznych, wydawane w niewielkich nakladach; - Kalendarze koscielne: z datami swiat, czytaniami biblijnymi na kazdy dzien, informacjami astronomicznymi.

Najbardziej znaczaca gdannnska drukarnia protestancka to oficyna Andreasa Hünefelda (XVII w.), która wydala m.in. polskie tlumaczenie Nowego Testamentu i liczne dzielaa teologiczne. Drukarnia ta – podobnie jak inne gdanskie oficyny – pracowala dla rynku nie tylko gdanskiego, ale ogólnopolskiego i baltyckiego: ksiazki drukowane w Gdansku trafialy do Królewca, Torunia, Elbllaga, Rygi, Rewla.

Drukowane slowo bylo kluczowym narzedziem reformacji – Luter nazwal drukarstwo „najwyzszym darem Bozym”. W Gdansku druk odgrywal role podwójna: sluzyl budowaniu wspólnoty (spiewniki, katechizmy, Biblie) i walce z przeciwnikami (polemiki, pamflety, dysputy). Drukarnia protestancka byla zarazem narzedziem ewangelizacji i broniacza.

6. Relacja miedzy edukacja a pozycja spoleczna

W protestanckim Gdansku edukacja byla drabina awansu spolecznego – ale drabina o ograniczonej dlugosci. Syn rzemieslnika, który ukonczyl szkole parafialna i Gymnasium Academicum, mógsl zostac pastorem, nauczycielem, lekarzem lub prawnikiem – ale nie rajca (to wymagalo urodzenia w rodzinie patrycjuszowskiej) i nie wielkim kupcem (to wymagalo kapitalu).

System edukacyjny odtwarzal wiec istniejaca hierarchie spoleczna, oferujac jednoczesnie okreslone mozliwosci awansu. Bylo to wiecej niz w spoleczenstwach katolickich tamtej epoki (gdzie wyzsze stanowiska koscielne zarezerwowane byly dla szlachty), ale mniej niz postulowali najbardziej radykalni reformatorzy (którzy glosili równosc wszystkich wiernych przed Bogiem).

Edukacja protestancka w Gdansku – od szkoly parafialnej po Gymnasium Academicum – tworzyla spoleczna tkankee miasta: ksztaltowala elity, reprodukowala wartosci, budowala poczucie wspólnoty. Bez tego systemu edukacyjnego gdanski protestantyzm bylyby czymm innym – moze bardziej emocjonalnym, moze bardziej kaznodziejskim, ale na pewno mniej stabilnym i mniej trwalym.