Rozdzial AI: Luteranie i kalwinisci

Spory teologiczne

Relacje miedzy luteranami a kalwinistami (reformowanymi) w Gdansku bylyy napieete, a czasem otwarcie wrogie. Fundamentalnym punktem sporu bylo rozumienie Wieczerzy Panskiej (Eucharystii):

Luteranie: wierzyli w realna obecnosc ciala i krwi Chrystusa „w, z i pod” postaciami chleba i wina (tzw. unia sakramentalna);
Kalwinisci: uwaozali obecnosc Chrystusa za duchowa i symboliczna.

Róznica ta – która moze sie wydawac subtielna – miala w XVI i XVII wieku olbrzymie znaczenie polityczne i spoleczne. Spory o Wieczerzee Panska dzielily rodziny, niszczyly przyjazñie, prowadzilyy do proceesów i wygnañ.

Apogeum wplywów kalwinstów w Gdansku

Apogeum swoich wplywów w Gdansku kalwinisci osiagneli okolo 1605 roku. W tym okresie przewazali wsród rajców, ławników, urzedników, lekarzy, prawników, a takze wsród nauczycieli Gimnazjum Akademickiego i szkól parafialnych. Pod ich kontrola znalazly sie cztery koscioly: sw. Mikolaja, sw. Brygidy, sw. Elzbiety i sw. Trójcy.

Po 1590 roku kalwinisci zaczeli wprowadzac w swoich zborach radykalne zmiany: rezygnowali z szat liturgicznych i swiec, zastepowali komunikanty zwyklym chlebem, usuwali obrazy z kosciolów. W latach 1589–1590 doszlo do protestów i rozruchów: luteranskie pospólstwo broniloo obrazów w kosciele sw. Piotra i Pawla – zwlaszcza obrazu Matki Bozej – przed kalwinistami, którzy chcieli je usunac.

Te spory – choc nie przybieraly form krwawej przemocy – oslabialy protestancka jednosc Gdanska i dawaly katolickiemu obozowi pretekst do interwencji.

Afery synkretystyczne

Jednym z najwazniejszych sporów miedzy luteranami a kalwinistami w Gdansku byl spór o synkretyzm – pytanie, czy luteranie i kalwinisci moga sie pojednac i dzialac wspólnie. Ortodoksyjni luteranie (jak Aegidius Strauch, omówiony wyzej) odrzucali wszelkie próby porozumienia: kalwinisci bladzili w kwestii Wieczerzy Panskiej i nie mogli byc uznani za braci w wierze. Ugodowcy (synkretysci) argumentowali, ze róznice miedzy luteranami a kalwinistami sa mniejsze niz te, które dzielacy obie grupy od katolików – i ze jednosc protestancka jest ważniejsza niz doktrynalna czystosci.

W Gdansku spór ten mial wymiar praktyczny: czy kalwinski kupiec moze przystapic do komunii w kosciele luteranskim? Czy luteranka moze wyjsc za maz za kalwiniste bez potepienia ze strony pastora? Czy kalwinski rajca moze pelnic funkcje koscielne w luteranskiej parafii? Odpowiedzi na te pytania róznjily sie w zaleznosci od pastora, parafii i epoki – ale ogólna tendencja szla w kierunku stopniowego lagodzenia antagonizmów, przynajmniej na poziomie codziennych relacji.

Prawo patronatu i wladza nad kosciolami

Szczególny wymiar mialy spory o prawo patronatu – pytanie, kto decyduje o obsadzie stanowisk pastorskich w poszczególnych kosciolach. Rada Miejska Gdanska – w której zasiadali zarówno luteranie, jak i kalwinisci – roszczila sobie prawo powolywa pastorów. Gdy rajcy kalwinisci próbowali instalowac kalwinskich kaznodziejów w kosciolach dotad luteranskich, dochodziloo do konfliktów – nie tylko teologicznych, ale wprost politycznych.

Unia pruska 1817

Punkt zwrotny nastapil dopiero w 1817 roku, gdy król pruski Fryderyk Wilhelm III zainicjowal unie koscielna (Kirchenunion): polaczenie luteranów i kalwinistów w jeden Kosciól Ewangelicki Unii Staropruskiej.

Unia 1817 – realizacja w Gdansku

W Gdansku unia przeprowadzona zostala stosunkowo lagodnie, choc nie bez oporu. Luteranie – stanowiacy zdecydowana wiekszosc – obawiali sie utraty swojej tozzsamosci liturgicznej (zachowanie szat liturgicznych, swiéec, form eucharystycznych). Kalwinisci – choc mniej liczni – obawiali sie zdominowania przez luteranska wiekszosc.

W praktyce unia oznaczala: - Wspólne nabozensstwa w kosciolach, które dotad nalezaly do jednej konfesji; - Ujednolicenie formy chrztu, konfirmacji, slubu i pogrzebu; - Wprowadzenie wspólnej agendy liturgicznej (ksiegi nabozenstw); - Polaczenie wladz koscielnych (jedno konsystorium zamiast dwóch); - Zachowanie pewnych roznic liturgicznych na poziomie lokalnym (np. poszczególne parafie mogly zachowac swoje tradycje).

Wielu luteranów i kalwinistów – zwlaszcza starszego pokolenia – przyjelo unie z niechecia. Czesc luteranów uwaozala, ze unia relatywizuje nauke o realnej obecnosci Chrystusa w Eucharystii; czesc kalwinistów – ze zmuszza do przyjecia „balochowalczych” form liturgicznych. Ale panstwo pruskie bylo nieublagane: unia sluzyla integracji spolecznosci protestanckiej i wzmocnieniu wladzy koscielnej Korony.

W dluzszej perspektywie unia okazala sie trwala: do 1945 roku Kosciól Ewangelicki w Gdansku byl kosciolem unijnym, laczacym tradycje luteranskie i kalwinskie. Róznice konfesyjne – niegdys zródlo zapalczywych sporów – zblakly do poziomu lokalnych osobliwosci liturgicznych.

Podsumowanie relacji luteransko-kalwinskich

Historia relacji miedzy luteranami a kalwinistami w Gdansku jest historia stopniowego lagodzenia antagonizmu – od ostrych sporów XVI i XVII wieku, przez pragmatyczne wspólistnienie XVIII wieku, po uniee 1817 roku. Kilka czynników przyczynilo sie do tego procesu:

Wspolny wrog: wobec katolickiej kontrreformacji i rosnacej presji Korony Polskiej obie konfesje protestanckie zblizaly sie do siebie – nawet jesli nie zgadzaly sie w kwestiach doktrynalnych;
Interesy ekonomiczne: kalwinsccy kupcy i luteranscy rzemieslnicy potrzebowali siebie nawzajem – gospodarka Gdanska opierala sie na wspólpracy, nie na segregacji wyznaniowej;
Pietyzm i Oswiecenie: ruchy odnowy religijnej (pietyzm) i intelektualnej (Oswiecenie) relatywizowaly róznice doktrynalne i akcentowaly wspólne elementy wiary chrzescijanskiej;
Presja panstwowa: Prusy – po wlaczeniu Gdanska – forsowaly unie koscielna jako element integracji spolecznej i politycznej.

Historia ta jest takze przestroga przed absolutyzowaniem róónic doktrynalnych: to, co w XVI wieku wydawalo sie przepascia nie do pokonania (spór o Wieczerze Panska), w XIX wieku okazalo sie róznica mozliwa do przezwyciezenia – gdy zmienily sie okolicznosci polityczne, spoleczne i intelektualne.