Rozdzial U: Duchowni luteranscyXVI wieku -- biogramy szczegolowe

Rozdzial U: Duchowni luteranscyXVI wieku – biogramy szczegolowe

1. Jakob Hegge (ok. 1500–1564): budowniczy gdanskiego luteranizmu

Pochodzenie i mlodosc

Jakob Hegge, znany takze pod przydomkiem Finkenblock, urodzil sie okolo 1500 roku w Gdansku, w rodzinie krawca. Przydomek Finkenblock – odwolujacy sie do nazwy ulicy lub dzielnicy, w ktorej mieszkala jego rodzina – wskazuje na plebejskie korzenie przyszlego reformatora. To wlasnie z niskich warstw spolecznych, z rodzin rzemieslnikow, czeladnikow i drobnych kupców, wyrastali najczesciej gdanscy propagatorzy nowej wiary. Hegge byl jednak wyjatkiem – nie tylko gloszeniem nowych idei, ale przede wszystkim dyplomacja i umiarem zdobyl sobie trwale miejsce w historii miasta.

Jako mlodzieniec Hegge wyjechal na studia do Wittenbergi, intelektualnej stolicy europejskiej reformacji. Tam poznal nie tylko samego Marcina Lutra, ale rowniez Filipa Melanchtona – lagodniejszego, bardziej sklonego do kompromisów wspólpracownika Lutra, którego styl myslenia i dzialania wywarsl na Heggem gleboki wplyw. W przeciwienstwie do innych gdanskich reformatorów, którzy wracali z Wittenbergi przepelnieni rewolucyjnym zapalem, Hegge przejal od Melanchtona przekonanie, ze reformacja musi byc procesem stopniowym, prowadzonym w porozumieniu z wladzami swieckimi, a nie wbrew nim.

Pierwsze kazania i konflikt z wladzami

Hegge powrócil do Gdanska okolo 1522 roku i 13 lipca tego roku wygloszil swoje pierwsze kazanie u stóp wzgórza Hagelsberg (Góra Gradowa). Bylo to kazanie na wolnym powietrzu, poza murami miejskimi – reformatorzy nie mieli jeszcze dostepu do kosciolów, wiec gromadzili wiernych tam, gdzie mogli. Sluchaczami Heggego byli glównie rzemieselnicy, czeladnicy, kobiety z nizszych warstw spolecznych – ludzie, dla których nauka o usprawiedliwieniu przez wiare i o powszechnym kaplanstwie wiernych oznaczala duchowe wyzwolenie.

Jesienia 1523 roku Hegge przeniósil swoje kazania do wnetrza kosciola Najswietszej Marii Panny – Mariackiego, najwazniejszej swiatyni Gdanska. To byl przelom: reformator nie musial juz przemawiác pod golym niebem, ale wchodzil w przestrzen, która dotad nalezala wylacznie do Kosciola katolickiego. Tresci jego kazan byly jednak na tyle radykalne – krytykowal kult swietych, celibar duchownych, odpusty – ze Rada Miejska, obawiajac sie reakcji króla polskiego Zygmunta I Starego, zmusila Heggego do opuszczenia miasta.

Pobyt w Wittenberdze i powrót

Wygnanie nie zlamalo Heggego. Udal sie ponownie do Wittenbergi, gdzie przez blisko dwa lata poglebianol wiedze teologiczna u zródla reformacji. Poznal najnowsze debaty doktrynalne, studyowal pisma Lutra i Melanchtona, nawiazal kontakty z innymi reformatorami z calej Europy. Wittenberga lat dwudziestych XVI wieku byla miejscem niezwyklego fermentu intelektualnego: spory o Wieczerze Panska, o autorytet Pisma Swietego, o stosunek do wladzy swieckiej – wszystko to ksztaltowalo myslenie mlodego Heggego.

Gdy w 1524 roku ruch reformacyjny w Gdansku nabral nowej sily, Hegge powrócil do miasta. Tym razem jednak nie dzialal jako samotny kaznodzieja – mial juz grupe zwolenników, a nastroje spoleczne sprzyjaly zmianom. W styczniu 1525 roku w Gdansku wybuchla tzw. rewolucja religijna: tlum wdarl sie do kosciolów, niszczac oltarze boczne, wyrzucajac relikwie, domagajac sie reformy. Hegge, choc nie nalezal do najbardziej radykalnych przywódców tego ruchu (te role odgrywali Johannes Amandus i inni), korzystal z powstalego zamieszania, by umocnic swoją pozycje.

Zostal mianowany pastorem kosciola sw. Katarzyny – jednej z najwazniejszych swiatyn gdanskich, polozone na Starym Miescie, w poblizu siedziby rzemieselników i drobnych kupców, naturalnej bazy spolecznej reformacji.

Kryzys 1526 roku i strategia przetrwania

W kwietniu 1526 roku do Gdanska przybyl król Zygmunt I Stary, aby przywrócic porzadek i stlumié ruch reformacyjny. Hegge, przewidujac represje, ucieki z miasta wraz z innym kaznodcieja, Bonholtem. Król wytoczyls procesy przywódcom rewolty, skonfiskowal majatki, przypomnial o obowiazujacym prawie kanonicznym. Wydawalo sie, ze reformacja w Gdansku zostala zduszona w zarodku.

Ale Hegge wrócil. I to wlasnie umiejetnosc powrotu, cierpliwosc i gotowosci do kompromisu wyróznila go sposród innych reformatorów. O ile Amandus i inni radykalni kaznodziejée odeszli na zawsze, Hegge zrozumial, ze jedyna droga do trwalej reformy wiedzie przez wspólprace z Rada Miejska, a nie przez konfrontacje.

Budowanie luteranizmu gdanskiego (lata 1530–1557)

W nastepnych dekadach Hegge prowadzil swoja dzialalnosc z niezwykla roztropnoscia. Nie wzywchal do rewolucji, nie atakowal otwarcie wladz koscielnych – przekonywal, negocjowal, stopniowo wprowadzal zmiany. Jego strategia opierala sie na kilku filarach:

Po pierwsze, wspólpraca z elitami. Hegge budowal relacje z rajcami, ławnikami, bogatymi kupcami. Przemawiall do nich jezykiem umiarkowania i porzadku – nie rewolucji spolecznej, ale reformy religijnej prowadzonej w granicach prawa.

Po drugie, zachowanie form zewnetrznych. Hegge nie niszczyl oltarzy, nie wylrzucal obrazów – przeciwnie, zachowywal wiele elementów tradycyjnej liturgii, dodajac do nich tresc ewangelicka. Komunia pod dwiema postaciami, kazanie w jezyku niemieckim, katecheza dla dzieci – te zmiany wprowadzal stopniowo, nie prowokujac gwaltownych reakcji.

Po trzecie, edukacja. Hegge wiedzial, ze trwala reforma wymaga wyksztalconych duchownych i swiadomych wiernych. Organizowal nauke katechizmu, wspieéral tworzenie szskól parafialnych, dbal o poziom kazan.

Ordinatio Ecclesiastica 1557

Zwienczeniem dziele Heggego byl koscielny porzadek z 1557 roku – Ordinatio Ecclesiastica – pierwszy oficjalny dokument regulujacy zycie protestanckie w Gdansku. Porzadek ten, opracowany przez Heggego we wspólpracy z Rada Miejska i innymi duchownymi, ustanawial kompletna strukture organizacyjna kosciola ewangelickiego:

Struktura parafialna: kazdy kosciól miescl sie w okreslonym systemie parafialnym, z jasno wyznaczonymi granicami i obowiazkami.
Obowiazki duchownych: pastorzy mieli prowadzic regularne nabozensstwa, nauczac katechizmu, odwiedzac chorych, prowadzic ksiegi metrykalne.
Liturgia: ujednolicone formy nabozenstw, komunii, chrztu, slubu i pogrzebu.
Szkolnictwo koscielne: obowiazek utrzymywania szkól parafialnych, program nauczania obejmujacy katechizm, czytanie i pisanie.
Dyscyplina koscielna: zasady postepowania z duchownymi naruszajacymi przepisy, procedury wizytacji.

Ordinatio Ecclesiastica z 1557 roku stala sie fundamentem gdanskiego luteranizmu. Jej model – zachowawczy, porzadkowy, lojalny wobec wladz miejskich – przetrwal w zasadniczym ksztalcie az do 1945 roku. Hegge stworzyl cos wiecej niz dokument prawny: stworzyl toczsamosc wyznaniowa calego miasta.

Ordinatio Ecclesiastica – analiza dokumentu

Warto przyjrzec sie blizej tresci Ordinatio z 1557 roku, gdyz jest to dokument kluczowy nie tylko dla historii Gdanska, ale dla calej historii reformacji w Prusach Królewskich.

Ordinatio sklada sie z kilku czesci: - Pars prima: De doctrina – okreslenie zasad doktrynalnych, oparte na Konfesji Augsburskiej z 1530 roku. Gdanski luteranizm byl jednoznacznie augsburski, nie filipistyczny (melanchtonianski) – co mialo znaczenie w kontekscie sporów wewnatrzluteranskich; - Pars secunda: De ministris – szczególowe przepisy dotyczace duchownych: kwalifikacje, egzaminy, instalacja, obowiazki, dyscyplina. Pastor musial miec ukonczone studia teologiczne (lub przynajmniej nauke w Gymnasium), zdac egzamin przed superintendentem i uzyskac aprobate Rady Miejskiej; - Pars tertia: De sacris – przepisy liturgiczne: formularz nabozenstw, chrztu, komunii, slubu, pogrzebu. Liturgia gdanska byla konserwatywnaa – zachowywala wiele elementów z tradycji katolickiej (szaty liturgiczne, swiece, muzyka chóralna), co odróznialo ja od bardziej radykalnych form luteranizmu; - Pars quarta: De scholis – przepisy dotyczace szkolnictwa parafialnego: obowiazek nauki katechizmu, program nauczania, obowiazki kantorów-nauczycieli; - Pars quinta: De disciplina – zasady dyscypliny koscielnej: postepowanie z duchownymi naruszajacymi przepisy, procedury wizytacji parafialnych, rozstrzyganie sporów doktrynalnych.

Ordinatio byla dokumentem kompromisowym: zaspokajala potrzeby religijne luteranów, nie prowokujac króla polskiego do interwencji. Hegge stworzyl model, w którym Gdansk byl de facto luteranski, ale de iure – w ramach katolickiego panstwa polskiego.

Smierc i spuscizna

Jakob Hegge zmarl okolo 1564 roku. Nie pozostawil po sobie wielkich dziel teologicznych, nie prowadzil spektakularnych polemik, nie stal sie bohaterem ludowym. Ale to wlasnie jego cicha, systematyczna praca – dyplomacja zamiast rewolty, kompromis zamiast konfrontacji – zadecydowala o tym, ze Gdansk stal sie trwale miastem luteranskim. Model gdanskiego protestantyzmu, jaki stworzyl Hegge, byl unikatowy: laczyl niemiecka tradycje luteranska z polskim kontekstem politycznym, poszanowanie autonomii miejskiej z lojalnoscsia wobec króla polskiego, zachowawczosc liturgiczna z otwartoscia na edukacje i nauke.

Hegge zasluguie na miano „drugiego zalozyciecla” gdanskiego luteranizmu – pierwszy, Amandus, zapoczatkoswal ruch; Hegge nadal mu forme, która przetrwala cztery stulecia.

2. Pankratius Klemme (ok. 1475–1546): dominikanin, który zostasl luteraninem

Od zakonu do reformacji

Pankratius Klemme (takze Klein) urodzil sie okolo 1475 roku w Hirschbergu (Jelenia Góra) na Slasku, w Ksiestwie Swidnickim. W mlodosci wstapil do zakonu dominikanów – jednego z filarów Kosciola katolickiego, zakonu slynacego z prowadzenia inkwizycji, ale takze z intelektualnej tradycji teologicznej. To pozorne paradoks: czlonek zakonu, który bardziej niz jakikolwiek inny bronic miescl wiary katolickiej, przeszedl na strone reformacji.

W 1498 roku Klemme zostal kantorem w kosciele sw. Jana w Gdansku. Nastepnie wyjechal na studia do poludniowych Niemiec, gdzie zetknal sie z nowymi pradami myslowymi – humanizmem renesansowym, krytyka naduzysci koscielnych, postulataém powrotu do zródel chrzescijanstwa. Gdy powrócil do Gdanska w 1523 roku, byl juz czlowiekiem intelektualnie przygotowanym na reformacje.

Kaznodzieja u sw. Jana i Mariackiego

W 1526 roku Klemme zostal kaznodcieja w kosciele sw. Jana, a w 1529 roku Rada Miejska powolala go na kaznodzijeste w kosciele Mariackim – najwazniejszej swiatyni Gdanska. To mianowanie bylo aktem politycznym: Rada, choc oficjalnie nie zrywala z Kosciolem katolickim, instalowala w najwazniejszym kosciele czlowieka o sympatliach luteranskich.

Kazania Klemmego w kosciele Mariackim zaczelyy szybko przybierac charakter reformacyjny. Krytykowal scholastyke – zawilos filozofie arystotelowska, ktore dominowala w teologii katolickiej – i wzywals do powrotu do Pisma Swietego jako jedynego zródla wiary. Jego dawni wspólbracia dominikanie byli tym głeboko poruszeni i doniésloi o jego dzialalnoscoi biskupowi wloclawskiemu Lukaszowi II Górce, w którego diecezji lezal Gdansk.

Podróz do Wittenbergi i korespondencja z Lutrem

W 1539 roku Klemme podjal niezwykla decyzje: udal sie do Wittenbergi, aby osobiscie skonsultowac z Marcinem Lutrem sytuacje koscielna w Gdansku. Odwiedzal tez wykladyy na tamtejszym uniwersytecie, poglebiajac swoja wiedze teologiczna. Po powrocie utrzymywal z Lutrem regularna korespondencje – listy te, choc w wiekszosci niezachowane, swiadcza o znaczeniu, jakie Luter przywiazywal do spraw gdanskich.

Korespondencja z Lutrem dawala Klemmemu niezwykly autorytet w gdanskim srodowisku. Nie byl juz anonimowym kaznodcieja prowincjonalnego miasta – byl czlowiekiem, który mial bezposredni kontakt z najwazniejsza postacia reformacji. W oczach gdanskich luteranów czynielo to z niego postac niemal prorocka.

Znaczenie

Klemme zmarl 21 wrzesnia 1546 roku w Gdansku. Jego droga zyciowa – od dominikanina do reformatora – jest emblematyczna dla wielu duchownych, którzy w pierwszej polowie XVI wieku przeszli z Kosciola katolickiego na strone reformacji. Klemme nie byl rewolucjonista; byl kaznodcieja, który pod wplywem lektury Pisma Swietego i kontaktu z ideami Lutra doszedl do przekonania, ze Kosciól potrzebuje reformy. Jego obecnosc w kosciele Mariackim – zakonnik-dominikanin glosza cy nauki luteranskie w najwazniejszej swiatyni Gdanska – jest wymownym symbolem przemian, jakie zachodzily w miastach hanzeatyckich Prus Królewskich.

3. Jan Briesmann (1488–1549): lacznik miedzy Wittenberga a Prusami

Mlodosc i nawrócenie

Johannes Briesmann (Jan Briesmann) urodzil sie w 1488 roku w Kottbus w Luzycach. W mlodosci wstapil do zakonu franciszkanów i ksztalcil sie na teologa scholastycznego. Przelonem w jego zyciu stalo sie zetkniecie z pismami Marcina Lutra – podobnie jak wielu mlodych zakonników jego pokolenia, Briesmann przezysl intelektualna i duchowa konwersje. W 1522 roku opuscil zakon i udal sie do Wittenbergi, gdzie rozpoczal studia pod bezposrednim kierunkiem Lutra i Melanchtona.

Briesmann szybko stal sie jednym z zaufanych wspólpracowników Lutra. Jego temperament byl bardziej akademicki niz profetyczny – ceniono go za jasnosc myslenia, zdolnosc systematyzacji i dar nauczania. Luter widzial w nim czlowieka, który moze niésc reformacje na tereny Prus – regionu, który ze wzgledu na swoja przynaleznosc do Korony Polskiej wymagal szczególnej delikatnosci.

Dzialalnosc w Królewcu i Gdansku

W 1523 roku Briesmann przybyl do Królewca, stolicy Prus Zakonnych, gdzie wielki mistrz Albrecht von Hohenzollern przygotowywal sie do sekularyzacji panstwa zakonnego i przyjecia luteranizmu. Briesmann zostal glównym doradca teologicznym Albrechta i odegral kluczowa role w reformacji Prus Zakonnych (1525). Opracowal porzadek koscielny dla nowego panstwa luteranskiego, organizowal szkolnictwo, ksztalcil duchownych.

Jego wplyw siegnal takze Gdanska. Briesmann odwiedzal miasto wielokrotnie, doradzal gdanskim reformatorom, pomagal w ksztaltowaniu doktryny i liturgii. Warminski kanonik Tiedemann Giese opublikowal w 1525 roku polemike wymierzona wlasnie przeciw Briesmannowi – co swiadczy o znaczeniu, jakie katoliccy intelektualisci regionu przywiazywali do jego dzialalnosci.

Pisma i spuscizna teologiczna

Briesmann byl autorem kilku waznych dziel teologicznych: - Von der evangelischen Messe (O mszy ewangelickiej, 1523) – jeden z pierwszych traktatów o reformie liturgii w jezyku niemieckim, wydany jeszcze w Wittenberdze; - Porzadek koscielny dla Prus Zakonnych (1525) – dokument regulujacy zycie koscielne nowego panstwa luteranskiego, obejmujacy liturgie, szkolnictwo, dyscypline koscielna; - Liczne listy i polemiki – korespondencja z Lutrem, Melanchtonem, warminskkimi kanonikami i gdanskimi reformatorami.

Znaczenie dla Gdanska

Briesmann zmarl w 1549 roku w Królewcu. Jego rola w historii protestantyzmu pomorskiego polega przede wszystkim na stworzeniu instytucjonalnych ram reformacji w Prusach Zakonnych, które nastepnie – bezposrednio i posrednio – wplynely na organizacje koscielna w Gdansku. Porzadek koscielny opracowany przez Briesmanna dla Królewca stal sie punktem odniesienia dla Ordinatio Ecclesiastica gdanskiej z 1557 roku – choc gdanczanie, wierni swojej autonomii, zadbali o to, by ich porzadek byl wlasny, a nie skopiowany z Królewca.

Briesmann jest takze przykladem mobilnosci reformatorów XVI wieku: urodzony w Luzycach, wyksztalcony w Wittenberdze, aktywny w Królewcu i Gdansku – laczyl w sobie tradycje kilku regionów i kultur. Tego rodzaju mobilnosc – typowa dla pierwszego pokolenia reformatorów – czynnila z reformacji ruch ogólnoeuropejski, nie lokalny.

4. Alexander Svenichen (?–1529): franciszkanin miedzy lojalnoscsia a reformacja

Alexander Svenichen (znany takze jako Swinichen) byl franciszkaninem pelniaczym funkcje kustosza prowincji pruskiej zakonu oraz kaznodziei w Gdansku. Jego postac jest mniej znana niz inne omawiane tu biografie, ale zasluguie na uwage jako przyklad dramatycznych wyborów, przed jakimi stawali duchowni w dobie reformacji.

Kontekst: zakon franciszkanów w Gdansku

Gdanscy franciszkanie – osadzeni w klasztorze przy kosciele sw. Trójcy – nalezeli do jednego z najwazniejszych konwentów w Prusach Królewskich. Klasztor, zbudownay w XIV–XV wieku, byl osrodkiem nauki i duszpasterstwa; jego biblioteka zawierala cenne rekopisy teologiczne i filozoficzne. Franciszkanie, jako zakon zebraczy (mendykanci), mieli bliski kontakt z prostym ludem – kazali na ulicach, odwiedzali chorych, zbierali jalmuznee. Ta bliskosc z ludem czynila ich zarówno wrrazliwymi na nastroje spoleczne, jak i narrazonymi na wplyw nowych idei.

Svenichen, jako kustosz prowincji pruskiej, byl jednym z najwyzszych rangaa franciszkanów w regionie. Jego odpowiedzialnosc obejmowala nadzór nad klasztorami franciszkanskimi w calych Prusach – w Gdansku, Braniewie, Chelmnie, Toruniu. Gdy reformacja zaczela rozsadzac struktury koscielne regionu, Svenichen znalazl sie w centrum kryzysu: musial jednoczesnie bronié zakonu przed atakami reformatorów i odpowiadac na pytania swoich wspólbraci, którzy sami zaczynali poddawac w watpliwosc tradycyjna nauke Kosciola.

Zaginiecie

Svenichen, wedlug swiadectw zródlowych, „zaginal w zamecie reformacji” – umarl w 1529 roku w okolicznosciach, które nie sa do konca jasne. Nie wiadomo, czy przeszedl na strone luteranów, czy zostal ofiara przemocy rewolty religijnej, czy po prostu opuscil Gdansk i zaniknal w anonimowosci. Jego los jest symptomatyczny dla wielu duchownych zakonnych, którzy w dobie reformacji musieli wybierac miedzy starym a nowym porzadkiem – i dla których ten wybor byl czesto tragiczny.

Po Svenichenowie gdanski konwent franciszkanski szybko sie rozpadl. W 1555 roku ostatni gwardian, Jan Rollau, przekazal budynki klasztorne wladzom miejskim – i to wlasnie w tych budynkach trzy lata pozniej otwarto Gymnasium Academicum. Symbolika jest wymowna: miejsce, gdzie franciszkanie modlili sie i studiowali, stalo sie kuznia protestantckiej inteligencji Gdanska.

5. Matthaeus Menius i pokolenie systematyzatorów

W drugiej polowie XVI wieku, po burzliwych dekadach rewolucji i kontrrewolucji, gdanski luteranizm wchodzil w faze konsolidacji. Pokolenie duchownych dzialajacych miedzy latami 1560 a 1600 – Paulus Möller, Matthaeus Menius i inni – kontynuowalo dzielo Heggego, budujac instytucjonalne ramy kosciola.

Paulus Möller (1525–1585): pierwszy superintendent

Möller byl uczniem Heggego i jego duchowym spadkobiereca. W 1567 roku zostal pierwszym superintendentem kosciolal gdanskiego – najwyzszym duchownym protestanckim w miescie. Urzad superintendenta – wzorowany na podobnych instytucjach w Saksonii i Hesji – laczyl funkcje duchowe z administracyjnymi:

Wizytacje parafialne: Möller odwiedzal parafie osobiscie, sprawdzajac stan budynków, poziom kazan, przygotowanie katechetyczne wiernych, prowadzenie ksiag metrykalnych. Wizytacje odbywaly sie co kilka lat i stanowily glówny instrument nadzoru nad jakoscia zycia koscielnego;
Egzaminy kandydatów: kazdy aspirujacy do sluzby duszpasterskiej musial zdac egzamin przed superintendentem – z teologii dogmatycznej, egzegezy biblijnej, praktyki liturgicznej i znajomosci katechizmu;
Nadzór nad nauczaniem: superintendent kontrolowal program nauczania w szkolach parafialnych, dbal o jednolitosc katechetyczna, czuwal nad prawowiernoscia nauczycieli;
Dyscyplina koscielna: superintendent mial prawo upomninania pastorów naruszajacych przepisy – od zaniedbywania obowiazków po pijanstwo i niemoralnosc. W skrajnych przypadkach mógfl suspendowac duchownego lub wnioskkowac do Rady Miejskiej o jego odwolanie.

Spory teologiczne

Möller bronilsl ortodoksji luteranskiej przed trzema zagrozeniami:

Filipizm (melanchtonianizm): zwolennicy Filipa Melanchtona, którzy po smierci Lutra (1546) proponowali lagodniejsza interpretacje nauki o Wieczerzy Panskiej, zblizajaca sie do stanowiska kalwinskiego. Möller odrzucal filipizm jako zdrade czystej nauki luteranskiej i dbal, by gdanscy duchowni trzymali sie rygorystycznej interpretacji Konfesji Augsburskiej;

Kalwinizm: rosnace wplywy kalwinistów w Gdansku – zwlaszcza wsród elit kupieckich i intelektualnych – budzily niepokój Möllera. Bronilsl luteranskiego charakteru kosciolów gdanskich, sprzeciwial sie instalowaniu kalwinskich kaznodziejów;

Residua katolicyzmu: w pierwszych dekadach po reformacji w gdanskich kosciolach zachowywano wiele elementów katolickich – pewne formy liturgiczne, obrazy, kult maryjny. Möller staral sie oczyszczacc liturgie z tych elementów, nie prowokujac jednak gwaltownych reakcji (pamietajac o przestrodze Heggego).

Menius i porzadek liturgiczny

Matthaeus Menius, jako wspólpracownik Möllera, przyczynil sie do opracowania jednolitej formy liturgicznej, która obowiazywala we wszystkich kosciolach gdanskich. Ujednolicenie liturgii bylo zadaniem delikatnym: kazda parafia miala swoje tradycje, kazdy pastor – swoje nawyki. Menius pracowal nad stworzeniem modelu, który zachowywal bogactwo tradycji przy jednoczesnym zapewnieniu doktrynalnej czystosci.

To pokolenie nie pozostawilo po sobie wielkich dziel literackich czy teologicznych – ich wklatd polegal na codziennej pracy organizacyjnej: prowadzeniu ksiag metrykalnych, nadzorowaniu moralnosci duchownych, rozstrzyganiu sporów doktrynalnych. Bez tej szarej, biurokratycznej roboty gdanski luteranizm nie przetrwalby nastepnych stuleci.

Johannes Kittelius (1566–1590): pastor primarius

Warto w tym kontekscie wspomniéc o Johannesie Kitteliusie, który byl pierwszym pastorem primarius (pierwszym pastorem) kosciola Mariackiego – a wiec najwyzszym ranga duchownym w najwazniejszym kosciele Gdanska. Kittelius, sluzacy w latach 1566–1590, ustanowil wzorzec gdanskiego pastor primarius: czlowieka uczonego, godnego, powazdnego, który swoim autorytetem moralnym i intelektualnym nadawal ton calemu zyciu koscielnemu miasta.

Urzad pastor primarius kosciola Mariackiego byl w gdanskiej hierarchii koscielnej drugimm co do waznosci – po superintendencie. Ale w praktyce to pastor primarius Mariackiego – kaznodzieja w najwazniejszym kosciele, przed najliczniejsza wspólnota – mial najwiekszy bezposredni wplyw na religijnosc gdanskich mieszczan.