Rozdzial V: Duchowni XVII--XVIII wieku
Rozdzial V: Duchowni XVII–XVIII wieku
1. Aegidius Strauch (1632–1682): teolog, polemista, symbol gdanskiej ortodoksji
Pochodzenie i wyksztalcenie
Aegidius Strauch II urodzil sie 21 lutego 1632 roku w Wittenberdze – mies cie, które sto lat wczesniej bylo kolebka reformacji, a teraz stalo sie strazu nica luteranskiej ortodoksji. Jego ojciec, Aegidius Strauch I, byl profesorem teologii na tamtejszym uniwersytecie, wiec mloody Strauch wyrastal w atmosferze akademickiej, w domu, gdzie o teologii dyskutowano przy kazdym posilku.
Studia odbywal w Lipsku i Jenie – dwóch wielkich osrodkach luteranskiej uczonosci. W Jenie zdobyl tytul magistra i rozpoczal kariere akademicka. Byl matematykiem i teologiem zarazem – polaczenie typowe dla XVII-wiecznych uczonych, dla których sciany miedzy dyscyplinami byly znacznie bardziej porowate niz dzisiaj. Opublikowal prace z chronologii i matematyki, ale jego glówna pasja byla teologia – a scislej, polemika z innowiercami.
Przybycie do Gdanska i sluzba w kosciele Mariackim
W 1660 roku Strauch przybyl do Gdanska, aby objac stanowisko pastora przy kosciele Mariackim – najwazniejszej luteranskiej swiatyni miasta. Gdansk lat szescdziesiatych XVII wieku byl miastem bogattym, pewnym siebie, dumnym ze swojej protestanckiej tozsamosci. Kosciól Mariacki, z monumentalnymi organami, barokowymi epitafiami na scianach i emporrami pelnyymi patrycjuszy, byl architektonicznym wyrazem tej dumy.
Strauch szybko stal sie jedna z najwazniejszych postaci zycia religijnego miasta. Jego kazania – uczone, retoryczne, pelne odwolan do Ojców Kosciola i wspólczesnych polemik – przyciagaly tlumy. Nie byl lagodny: bronril luteranskiej ortodoksji z pasja graniczaca z fanatyzmem, atakujac kalwinistów, synkretystów (zwolenników pojednania miedzy protestantami róznych odlamów) i katolików.
Afera Straucha (1673–1678): teolog przeciw Radzie Miejskiej
Najglossniejszy epizod w zyciu Straucha rozegral sie w latach siedemdziesistych XVII stulecia. W 1673 roku dooszlo do otwartego konfliktu miedzy Strauchem a Rada Miejska Gdanska. Zródlem sporu byla postawa teologa wobec kalwinistów: Strauch odmówil wszelkich prób pojednania z reformowanymi (kalwinistami), co Rada – kierujaca sie pragmatyzmem politycznym i ekonomicznym – uwaozala za szkodliwe dla interesów miasta. Kalwinisci, zwlaszcza kupcy szkoccy i holenderscy, byli zbyt wazni ekonomicznie, by ich antagonizowac.
28 grudnia 1673 roku Rada odwolala Straucha z urzedu. Ale teolog mial po swojej stronie cos, czego Rada nie docenila: poparcie pospólstwa. Prosti mieszkancy Gdanska – rzemieselnicy, czeladnicy, kobiety targowe – staneli murem za swoim pastorem. Pod ich presja Rada zostala zmuszona do przywrócenia Straucha na stanowisko juz 4 stycznia 1674 roku. Byla to jedna z najwazniejszych demonstracji sily opinii publicznej w dziejach Gdanska – i dowód na to, ze relizgia w XVII-wiecznym miescie hanzeatyckim nie byla wyalcznie sprawa elit, ale dotyczyla calej spol ecznosci.
Sprawa nie zakonczyla sie jednak tak prosto. W 1675 roku Strauch wyjechal do Greifswaldu na Pomorzu Zachodnim, gdzie zostal aresztowany i uwieziony w twierdzy Küstrin. Dopiero interwencja elektora Saksonii i króla polskiego u elektora Brandenburgii doprowadzila do jego uwolnienia 9 lipca 1678 roku. Strauch powrócil do Gdanska 20 lipca 1678 roku i zostal ponownie przywrócony do sluzby 8 wrzesnia tego roku.
Dziela i smierc
Dorobek pisarski Straucha obejmuje kilkadziesiast dziel, z których najwazniejsze to: - Breviari um Theologiae (1659) – kompendium teologii luteranskiej; - komentarze do Listu do Rzymian; - mowy pogrzebowe na czesc gdanskich patrycjuszy – zródlo bezcenne dla historii spolecznej miasta.
Strauch zmarl 13 grudnia 1682 roku w Gdansku. Jego postac pozostaje symbolem gdanskiej ortodoksji luteranskiej XVII wieku: uczonej, polemicznej, pewnzej swoich racji, gotowej do konfliktu zarówno z wladzami swieckimi, jak i z innowiercami.
Strauch w kontekscie europejskim
Afera Straucha nie byla tylko gdanskim epizodem – wpisywala sie w ogólnoeuropejski spór o synkretyzm, który wstrzasal kosciolami luteranskimi calego kontynentu. Pytanie, czy luteranie powinni szukac porozumienia z kalwinistami (a moze nawet z katolikami), czy tez bronié czystosci doktrynalnej za wszelka cene, dzielilo uniwersytety, konsystorze i parafie od Saksonii po Skandynawje. Strauch, stojac po stronie rygorystycznej ortodoksji, reprezentowal nurt, który ostatecznie przeegral: w XVIII wieku pietyzm, a potem oswiecenie, rozmyly ostre granice konfesyjne, prowadzac do Unii Pruskiej 1817 roku.
Ale w swojej epoce Strauch byl postacia znaczaca – i to nie tylko w skali gdanskiej. Jego pisma czytano w calych Niemczech; jego afera budzila zainteresowanie dworów ksiazecych; jego uwiezienie i uwolnienie stalo sie przedmiotem miedzynarodowej dyplomacji. Gdansk – dzieki Strauchowi – stal sie na kilka lat centrum europejskiej debaty teologicznej.
Constantin Schütz (1646–1712): pietystyczny przeelom
Po smierci Straucha w kosciele Mariackim nastapila zmiana pokoleniowa. Constantin Schütz, pastor primarius (pierwszy pastor) kosciola Mariackiego w latach 1690–1712, reprezentowal zupelnie inny nurt teologiczny. Pod jego wplywem umiarkowany pietyzm – z naciskiem na osobista poboznosc, lekture Biblii w domu, malae grupy modlitewne – zastapil dotychczasowa dominacje ortodoksji luteranskiej.
Schütz nie byl radykalnym pietyst – nie odrzucal tradycyjnej liturgii, nie atakkowal urzedu pastorskiego, nie kwestonowal wyznania augsburskiego. Ale akcentowal inaczej: mniej dogmatyki i polemiki, wiecej praktycznej poboznosci i duszpasterstwa. Ta zmiana tonacji – od Straucha do Schütza, od polemicznej ortodoksji do lagodnego pietyzmu – odzwierciedlala szersze przemiany w luteraniizmie europejskim na przelomie XVII i XVIII wieku.
2. Samuel Schelwig (1643–1715): straznik tradycji
Samuel Schelwig urodzil sie w 1643 roku i calym swoim dorostym zyciem zwiazany byl z Gdanskiem. Od 1673 roku pelnil funkcje pastora, a jednoczesnie opiekowal sie Biblioteka Miejska i wykladal w Gymnasium Academicum. Byl czlowiekiem erudycyjnym, który laczysl sluzbe duszpasterska z pasja naukowa i bibliofilska.
Schelwig przeszedl do historii przede wszystkim jako zaciety przeciwnik pietyzmu – ruchu odnowy religijnej zainicjowanego przez Philipaa Jakoba Spenera, który postulowals poglebienie indywidualnej poboznosci, konwentykle (prywatne spotkania modlitewne) i ograniczenie roli ortodoksyjnej teologii akademickiej. Dla Schelwiga pietysci byli niebezpiecznymi nowatorami, którzy zagrazali porzadkowi koscielnemu i podwwazali autorytet tradycyjnej doktryny.
Jego najwazniejszym wkladem w historiografie jest zebranie i opracowanie zródel do historii kosciola gdanskiego. Kolekcja rekopisów zgromadzona przez Schelwiga – notatki, kopie dokumentów, odpisy aktów koscielnych – stanowi do dzisiaj podstawe badan nad protestantyzmem gdanskim. Bez pracy Schelwiga nasza wiedza o pierwszych dwóch stuleciach reformacji w Gdansku bylabyy znacznie ubozsza.
3. Gottfried Lengnich (1689–1774): swiecka elita protestancka
Gottfried Lengnich nie byl duchownym – byl prawnikiem i historykiem, swieckim czlonkiem protestanckiej elity Gdanska. Urodzony w Gdansku w 1689 roku, studiowal prawo w Halle, po czym przez czterdziesci lat pelnil funkcje syndyka miejskiego – glównego prawnika Rady Miejskiej.
Jego monumentalne dzieloo Geschichte der preussischen Lande königlich polnischen Anteils (1722) – historia Prus Królewskich – jest jednym z najwazniejszych dziel historiograficznych XVIII-wiecznego Gdanska. Lengnich zebral w nim informacje o organizacji koscielnej, przywilejach konfesyjnych, sporach wyznaniowych i stosunkach miedzy protestantami a katolikami. Dla historyka protestantyzmu gdanskiego jego prace sa zródlem nieocenionym: zawieraja dane, które nie zachowaly sie w zadnych innych dokumentach.
Lengnich jest przykladem postaci, która – choc nie pelniala funkcji koscielnych – miala decydujacy wplyw na ksztalt protestantyzmu gdanskiego. W miastach hanzeatyckich granica miedzy sfera swiiecka a religijna byla plynna: prawnicy interpretowali prawo koscielne, rajcy decydowali o obsadzie stanowisk pastorskich, kupcy fundowali oltarze i epitafia. Lengnich, jako syndyk miejski, byl jednym z tych, którzy trzymali w rekach realne drzwignie wladzy nad kosciolem.
4. Daniel Chodowiecki (1726–1801): kalwinista z Gdanska – artysta Berlina
Rodzina kalwinska
Daniel Mikola Chodowiecki urodzil sie 16 pazdziernika 1726 roku w Gdansku, w rodzinie o niezwyklejj genealogii wyznaniowej. Jego ojciec, Gottfried Chodowiecki, byl kupcem zbozowym i kalwinista – potomkiem dissydenckiej (protestanckiej) szlachty z Wielkopolski. Dziadek Daniela, Christian Serenius Chodowiecki (1655–1709), przybyl do Gdanska z Torunia okolo 1680 roku i zajal sie handlem przyprawami korzennymi.
Matka Daniela, Maria Henrietta Ayrer, pochodzila ze szwajcarskiej rodziny hugenockiej – francuskich protestantów, którzy po odwolaniu edyktu nantejskiego (1685) rozproszyli sie po calej Europie protestanckiej. W domu Chodowieckich splatalyy sie wiec dwie tradycje kalwinskie: polska i francuska.
Protestantyzm jako srodowisko formacyjne
Chodowiecki wyrastaal w srodowisku, w którym protestantyzm – a scislej kalwinizm – byl nie tylko wyznaniem, ale calym swiatem spolecznym. Gdanska gmina reformowana (kalwinska) skupiala kupcow, lekarzy, prawnikow – ludzi wyksztalconych, zamoznych, kosmopolitycznych. To z tego srodowiska mlody Daniel wyniósll nie tylko wiare, ale takze etos pracy, poczucie wlasnej wartosci i otwartosc na swiat.
W 1743 roku, w wieku siedemnastu lat, Chodowiecki przeniósrl sie do Berlina, gdzie rozwinasl swoja kariere artystyczna. Stal sie jednym z najwazniejszych ilustratorów XVIII-wiecznych Niemiec, rysownikiem niezwykllym, którego grafiki dokumentowaly zycie codzienne mieszczanstwa. Jego protestanckie wychowanie odzwierciedla sie w tematyce prac: sceny rodzinne, cnoty mieszczanskie, krytyka pró znosci i zbytku.
W 1773 roku Chodowiecki odwiedzil rodzinny Gdansk i pozostawil niezwykly dokument tej podrózy: Die Reise von Berlin nach Danzig (Dziennik podrózy do Gdanska) – zbiór ilustracji dokumentujacych Gdansk lat siedemdziesiatych XVIII wieku. Dla historyka protestantyzmu gdanskiego te rysunki sa bezcenne: pokazuja wnetrza kosciolów, sceny uliczne, stroje mieszczan, architekture domów.
Dziennik podrózy Chodowieckiego dokumentuje takze specyfike protestanckkiego krajobrazu Gdanska z perspektywy artysty: wnetrza kosciolów z emporami i epitafiami, sylwetki pastorów w togach, sceny domowej poboznosci (modlitwa przy stole, lektura Biblii), widoki cmentarzy z nagrobkami. Sa to jedne z nielicznych obrazowych swiadectw codziennego zycia protestantów gdanskich w XVIII wieku – epoki, z której zachowalo sie stosunkowo niewiele ikonografii.
Znaczenie
Chodowiecki jest przykladem, jak gdanskie srodowisko protestanckie – kalwinskie w szczególnosci – ksztaltowalo ludzi o niezwyklych talentach i ambicjach. Jego rodzina, laczaca tradycje polskiej szlachty dysydenckiej z francuskim hugenotyzmem, jest zarazem swiadectwem kosmopolityzmu gdanskiego protestantyzmu: miasto na styku kultur, jezyków i tradycji wyznaniowych.
5. Samuel Friedrich Lauterbach (1662–1728): kronikarz protestantyzmu polskiego
Samuel Friedrich Lauterbach urodzil sie 30 pazdziernika 1662 roku. Choc jego glówna dzialalnosc zwiazana byla z Fraustadt (Wschowa) w Wielkopolsce, gdzie pelnil funkcje pastora, jego znaczenie dla historii protestantyzmu polskiego – w tym gdanskiego – jest trudne do przecenienia.
Lauterbach przeszedl niezwykla droge: od wiejskiego pastora do najwyzszego przedstawiciela Kosciola luteranskiego w Polsce. Jednoczesnie rozwijal dzialalnosc historiograficzna: autor Pohlnische Chronicke – monumentalnej historii Polski ujeteej poprzez biografie 49 królów i ksiazat – staral sie wpisac protestantyzm w szersza narracje o dziejach panstwa polskiego.
Znaczenie dla Pomorza Gdanskiego
Choc Lauterbach nie mieszkal w Gdansku, jego prace sa istotne dla historyka protestantyzmu pomorskiego z kilku powodów: - Dokumentowal status prawny protestantów w Rzeczypospolitej – informacje przydatne dla zrozumienia pozycji protestantów gdanskich; - Opisywal stosunki miedzy wyznaniami na poziomie ogólnopolskim – kontekst niezbedny do analizy sytuacji gdanskiej; - Jego korespondencja z pastorami gdanskimi (zachowana fragmentarycznie) swiadczy o sieci kontaktów laczacej gminy ewangelickie w calej Rzeczypospolitej; - Lauterbach reprezentuje typ duchownego-historyka, typowy dla protestanckiej kultury intelektualnej XVII–XVIII wieku: czlowieka, który laczy sluzbe duszpasterska z pasja naukowa, katecheze z historiografia, obowiazki parafialne z ambitnymi projektami pisarskimi.