CZĘŚĆ V: ODRODZENIE I WSPÓŁCZESNOŚĆ (1989-2026)
CZĘŚĆ V: ODRODZENIE I WSPÓŁCZESNOŚĆ (1989-2026)
Rozdział 14. Transformacja ustrojowa
14.1. Nowe możliwości
Rok 1989 przyniósł Polsce i całej Europie Środkowej wielkie przemiany. Upadek komunizmu, demokratyzacja, wolność religijna – wszystko to otworzyło nowe perspektywy przed Kościołem Ewangelicko-Augsburskim.
Dla parafii sopockiej transformacja oznaczała koniec dyskretnej presji, jaką wywierały władze PRL. Nie było już cenzury, inwigilacji, konieczności lawirowania. Kościół mógł działać jawnie, organizować się swobodnie, nawiązywać kontakty krajowe i międzynarodowe.
Równie ważna była zmiana klimatu społecznego. W nowej Polsce religia przestała być postrzegana jako relikt przeszłości. Odrodzenie religijne, choć dotyczyło przede wszystkim katolicyzmu, dawało się odczuć we wszystkich wspólnotach wyznaniowych.
Oczywiście transformacja przyniosła też wyzwania. Konkurencja na “rynku religijnym”, konieczność dostosowania się do nowych warunków ekonomicznych, napięcia wokół rozliczeń z przeszłością – wszystko to wymagało od parafii adaptacji.
14.2. Pastor Michał Warczyński (1983-2010)
Po odejściu pastora Dietza w 1983 roku parafię sopocką objął ks. Michał Warczyński, urodzony w 1945 roku. To on przeprowadził wspólnotę przez burzliwy okres przemian – ostatnie lata PRL, transformację ustrojową, pierwsze dekady III Rzeczypospolitej. W 1992 roku Warczyński został wybrany biskupem Diecezji Pomorsko-Wielkopolskiej, łącząc tę funkcję z posługą proboszcza sopockiego aż do 2010 roku.
Pastor Warczyński kontynuował dzieło swoich poprzedników – dbając o życie duchowe parafii, odprawiając nabożeństwa, udzielając sakramentów. Jako biskup diecezjalny (1992-2011) reprezentował Kościół na zewnątrz i koordynował pracę parafii na rozległym terenie. Jednocześnie musiał zmierzyć się z nowymi wyzwaniami wynikającymi z przemian społecznych.
Pod jego kierownictwem parafia otworzyła się na świat zewnętrzny. Nawiązano kontakty z ewangelikami w Niemczech – w tym z potomkami przedwojennych sopocian. Organizowano wymiany młodzieżowe, wspólne nabożeństwa, projekty partnerskie.
Warczyński kontynuował też pracę nad infrastrukturą. Remontowano kościół, modernizowano instalacje, dbano o otoczenie. Parafia, choć nadal niewielka, prezentowała się coraz lepiej.
14.3. Wielkie remonty
Przełom lat 80. i 90. to czas intensywnych prac remontowych w Kościele Zbawiciela. Budynek, choć solidny, wymagał po dziesięcioleciach zaniedbań gruntownej odnowy.
Wymieniono pokrycie dachowe, naprawiono elewacje, odnowiono stolarkę okienną i drzwiową. Prace te, finansowane częściowo ze środków własnych, częściowo z dotacji kościelnych i darów zagranicznych, przywróciły świątyni dawny blask.
Szczególną uwagę poświęcono wnętrzu. W 1990 roku, z okazji setnej rocznicy erygowania parafii, przemalowano ściany, odnowiono ambonę i ołtarz, odświeżono empory. Kościół odzyskał świetność, jaką miał w czasach międzywojennych.
Zainstalowano również nowoczesne ogrzewanie, zastępując przestarzałe piece. Komfort termiczny świątyni – istotny zwłaszcza dla starszych parafian – zdecydowanie się poprawił.
14.4. Setna rocznica parafii (1990)
Rok 1990 przyniósł podwójne święto – setną rocznicę erygowania samodzielnej parafii sopockiej (23 grudnia 1890) oraz moment przełomowy w dziejach kraju (transformacja ustrojowa).
Obchody jubileuszowe były okazją do refleksji nad historią wspólnoty. Przez sto lat parafia przeżyła wszystko – rozkwit i upadek, wojny i pokój, prześladowania i wolność. Przetrwała, zachowując tożsamość i ciągłość.
Z okazji jubileuszu zorganizowano uroczyste nabożeństwa z udziałem duchownych z całej diecezji. Przybyli goście z Niemiec – potomkowie przedwojennych parafian, którzy pragnęli zobaczyć kościół swoich przodków.
Wydano materiały pamiątkowe, dokumentujące dzieje parafii. Odnowiono tablice pamiątkowe, upamiętniające fundatorów i dobroczyńców. Setna rocznica była momentem dumy i nadziei.
14.5. Otwarcie Sali Debory (2000)
Symbolem odrodzenia parafii stało się otwarcie Sali Debory – wielofunkcyjnego pomieszczenia przy kościele, służącego spotkaniom parafialnym, wykładom, koncertom.
Uroczystość miała miejsce 17 września 2000 roku – w rocznicę konsekracji wielkiego kościoła (dziś św. Jerzego) oraz uzyskania przez Sopot praw miejskich. Data ta, nawiązująca do chwalebnych czasów przedwojennych, nadawała wydarzeniu głębszy sens.
Sala Debory, nazwana zapewne od biblijnej prorokini i sędziny Izraela, wypełniła lukę powstałą po utracie Domu Parafialnego. Wprawdzie skromniejsza od przedwojennego budynku przy Curie-Skłodowskiej, stanowiła jednak przestrzeń dla życia wspólnotowego.
Tu odtąd odbywają się spotkania parafialne, wykłady, koncerty kameralne. Tu spotyka się młodzież na katechezę, tu dyskutują koła parafialne. Sala Debory – choć niewielka – stała się sercem współczesnej parafii.
Rozdział 15. Diecezja Pomorsko-Wielkopolska
15.1. Struktura administracyjna
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce dzieli się na sześć diecezji, z których jedna – Diecezja Pomorsko-Wielkopolska – obejmuje tereny północnej i zachodniej Polski. Parafia sopocka przynależy właśnie do tej diecezji i odgrywa w niej szczególną rolę.
Diecezja Pomorsko-Wielkopolska obejmuje województwa: pomorskie, kujawsko-pomorskie, wielkopolskie, a także części warmińsko-mazurskiego i zachodniopomorskiego. Jest to obszar rozległy, choć stosunkowo słabo zaludniony przez ewangelików.
Na terenie diecezji działa 18 parafii: Bydgoszcz, Elbląg, Gdańsk-Sopot, Grudziądz, Kalisz, Kępno, Konin, Koszalin, Leszno, Lipno, Ostrów Wielkopolski, Piła, Poznań, Rypin, Słupsk, Toruń, Turek i Włocławek. Są to w większości niewielkie wspólnoty, rozproszone na wielkim obszarze.
15.2. Sopot jako siedziba diecezji
Sopot pełni szczególną funkcję w strukturze diecezji – jest jej siedzibą. Przy ulicy Tadeusza Kościuszki 51 w Sopocie mieści się Konsystorz Diecezjalny, tu rezyduje biskup diecezjalny, tu zapadają decyzje dotyczące całego regionu.
Ta funkcja podnosi rangę parafii sopockiej ponad jej liczebność. Choć wspólnota jest niewielka, jej kościół służy jako katedra biskupia – główna świątynia diecezji, miejsce ordynacji duchownych i ważnych uroczystości.
Wybór Sopotu na siedzibę diecezji ma historyczne uzasadnienie. To tu zachował się monumentalny Kościół Zbawiciela – jeden z niewielu dużych, dobrze zachowanych kościołów ewangelickich na tym terenie. To tu działała silna przed wojną parafia, której tradycje można było kontynuować.
15.3. Kościół Zbawiciela – katedra biskupia
Kościół Zbawiciela, wzniesiony w latach 1913-1919, pełni dziś funkcję katedry diecezjalnej. To tu odprawia się najważniejsze nabożeństwa, tu odbywa się ordynacja nowych duchownych, tu zbierają się synody diecezjalne.
Funkcja katedralna nadaje świątyni szczególną godność. Neobarokowa bryła, wyposażenie – organy, ambona, empory z portretami apostołów – służą nie tylko lokalnej wspólnocie, ale całej diecezji.
W kościele przechowywane są insygnia biskupie i archiwalia diecezjalne. Ściany zdobią tablice upamiętniające ważne wydarzenia i osoby. Świątynia jest żywym pomnikiem historii ewangelicyzmu na Pomorzu.
15.4. Zasięg terytorialny diecezji
Diecezja Pomorsko-Wielkopolska obejmuje obszar o szczególnej historii religijnej. Tu, w Gdańsku i na Pomorzu, luteranizm rozkwitał od XVI wieku. Tu powstawały wielkie kościoły, działały słynne szkoły, żyły pobożne wspólnoty.
Po II wojnie światowej większość ewangelików opuściła te tereny. Przedwojenne struktury uległy zniszczeniu lub głębokiej transformacji. Dzisiejsza diecezja buduje na fundamentach przeszłości, ale musi mierzyć się z realiami współczesności – niewielką liczbą wiernych, rozproszeniem, ograniczonymi środkami.
Wyzwaniem jest obsługa rozległego terytorium. Odległości między parafiami sięgają setek kilometrów. Wielu wiernych mieszka z dala od najbliższego kościoła. Duchowni muszą przemierzać wielkie przestrzenie, by dotrzeć do swoich owieczek.
Rozdział 16. Biskup Marcin Hintz
16.1. Życiorys i działalność akademicka
Od 2011 roku funkcję biskupa Diecezji Pomorsko-Wielkopolskiej pełni ks. prof. dr hab. Marcin Hintz – teolog, wykładowca akademicki, działacz kościelny. Jego osoba łączy tradycję duszpasterską z naukową refleksją teologiczną.
Marcin Hintz urodził się 21 maja 1968 roku w Warszawie. Od młodości związany z Kościołem Ewangelickim, wybrał drogę teologiczną. Studia odbył w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie – uczelni kształcącej duchownych różnych wyznań protestanckich i prawosławnych.
W 2001 roku uzyskał doktorat z teologii protestanckiej, a w 2008 roku habilitację. Jego specjalnością jest teologia systematyczna – dyscyplina zajmująca się usystematyzowanym wykładem prawd wiary.
Hintz jest profesorem nadzwyczajnym Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej na Wydziale Teologicznym. Prowadzi wykłady, seminaria, opiekuje się doktorantami. Jego działalność akademicka stawia go wśród wiodących teologów protestanckich w Polsce.
16.2. Objęcie urzędu biskupa (2011)
W 2011 roku ks. Marcin Hintz został wybrany biskupem Diecezji Pomorsko-Wielkopolskiej. Objął tym samym pieczę nad rozległym regionem, w którym ewangelicyzm ma wielowiekową tradycję, ale dziś stanowi niewielką mniejszość.
Jako biskup Hintz rezyduje w Sopocie, gdzie mieści się konsystorz diecezjalny. Kościół Zbawiciela stał się jego katedrą – miejscem, z którego sprawuje najważniejsze funkcje liturgiczne.
Posługa biskupia obejmuje liczne obowiązki: wizytacje parafii, ordynację duchownych, reprezentowanie Kościoła w kontaktach zewnętrznych, uczestnictwo w organach kolegialnych (Synod, Konsystorz). Biskup jest duszpasterzem duszpasterzy – wspiera duchownych, rozwiązuje konflikty, nadaje kierunek życiu kościelnemu.
Hintz łączy funkcję biskupa z pracą naukową. Ta podwójna rola – duszpasterza i uczonego – wpisuje się w najlepsze tradycje protestantyzmu, który zawsze cenił wykształconych duchownych.
16.3. Praca naukowa i publicystyczna
Dorobek naukowy biskupa Hintza jest imponujący. Jest autorem licznych publikacji z zakresu teologii systematycznej, etyki chrześcijańskiej, historii Kościoła.
Jego teksty ukazują się w specjalistycznych periodykach naukowych, a także w wydawnictwach popularyzatorskich. Hintz potrafi zarówno prowadzić dyskurs akademicki na wysokim poziomie, jak i przemawiać przystępnie do szerszej publiczności.
Szczególnym obszarem jego zainteresowań jest etyka – nauka o moralnym postępowaniu człowieka. W swoich pracach analizuje problemy współczesnego świata z perspektywy teologii ewangelickiej, szukając wskazówek dla wiernych.
16.4. Gdański Rocznik Ewangelicki
Od 2011 roku biskup Hintz pełni funkcję redaktora naczelnego “Gdańskiego Rocznika Ewangelickiego” (GRE) – naukowego czasopisma wydawanego przez parafię sopocką.
GRE ukazuje się od 2007 roku i jest poświęcony przede wszystkim historii Kościoła, ze szczególnym uwzględnieniem dziejów protestantyzmu w Gdańsku i na Pomorzu. Publikuje artykuły naukowe, edycje źródeł, recenzje, wspomnienia.
Czasopismo ma status pisma punktowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, co świadczy o jego poziomie naukowym. Jest przypisane do dyscyplin historii i teologii.
Wydawanie GRE wpisuje się w misję dokumentowania i upamiętniania dziedzictwa ewangelickiego. Region, w którym protestantyzm kwitł przez stulecia, zasługuje na solidną refleksję historyczną – i “Gdański Rocznik Ewangelicki” ją zapewnia.
Rozdział 17. Życie parafialne współczesne
17.1. Struktura organizacyjna
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Sopocie – oficjalnie nosząca nazwę Parafia Ewangelicko-Augsburska w Gdańsku z siedzibą w Sopocie lub Parafia Ewangelicko-Augsburska Gdańsk-Gdynia-Sopot – jest jedną z największych w diecezji i jedną z najbardziej aktywnych.
Na czele parafii stoi proboszcz – obecnie ks. prof. Marcin Hintz, który łączy tę funkcję z urzędem biskupa. Wspiera go rada parafialna – organ składający się z wybranych przedstawicieli wiernych, odpowiedzialny za sprawy administracyjne i finansowe.
Parafia obejmuje swoim zasięgiem całe Trójmiasto (Gdańsk, Gdynię, Sopot) oraz okoliczne powiaty. Jest to obszar rozległy, o zróżnicowanej strukturze – od centrum wielkomiejskiego po suburbia i tereny wiejskie.
17.2. Nabożeństwa i liturgia
Nabożeństwa odprawiane są co niedzielę o godzinie 10:00 w Kościele Zbawiciela w Sopocie. Liturgia – zgodnie z tradycją luterańską – akcentuje słowo Boże: czytania biblijne, kazanie, pieśni ze śpiewnika ewangelickiego.
Struktura nabożeństwa obejmuje typowe elementy protestanckie: wstępne modlitwy, hymny, czytania ze Starego i Nowego Testamentu, kazanie, wyznanie wiary, modlitwę powszechną, błogosławieństwo. W szczególne dni roku kościelnego dodaje się specjalne elementy liturgiczne.
Sakramenty – chrzest i Wieczerza Pańska (Komunia) – udzielane są zgodnie z teologią luterańską. Chrzest odbywa się zwykle podczas nabożeństwa niedzielnego, Komunia – regularnie, według ustalonych terminów.
Muzyka odgrywa ważną rolę w liturgii. Organy sopockiego kościoła – choć wymagające remontu – nadal służą podczas nabożeństw. Śpiew zborowy, prowadzony przez kantora lub chór, stanowi integralną część kultu.
17.3. Chór parafialny
Tradycja chóralna w parafii sopockiej sięga czasów przedwojennych. Dzisiejszy chór parafialny kontynuuje tę tradycję, choć w skromniejszej formie.
Chór występuje podczas ważniejszych nabożeństw – świątecznych, jubileuszowych, pogrzebowych. Repertuar obejmuje chorały protestanckie, kantaty, pieśni religijne różnych epok.
Próby odbywają się regularnie, gromadząc grupę entuzjastów śpiewu kościelnego. Dla uczestników chór jest nie tylko okazją do uprawiania muzyki, ale także do budowania więzi wspólnotowych.
17.4. Koła: kobiece, młodzieżowe
Życie parafialne nie ogranicza się do niedzielnych nabożeństw. W parafii działają różne grupy i koła, skupiające wiernych według zainteresowań lub wieku.
Koło kobiece (lub koła – bo bywa ich więcej) gromadzi panie z parafii. Spotkania mają charakter towarzyski, edukacyjny i dobroczynny. Kobiety dyskutują o sprawach wiary, organizują akcje charytatywne, wspierają się wzajemnie.
Koło młodzieżowe skupia młodych ludzi – uczniów i studentów. Jest to przestrzeń, w której młodzi ewangelicy mogą rozwijać swoją wiarę, dyskutować o problemach współczesności, nawiązywać przyjaźnie.
17.5. Biblioteka “Etos”
Biblioteka parafialna “Etos” kontynuuje tradycję przedwojenną. Gromadzi literaturę religijną, teologiczną, historyczną – udostępniając ją parafianom i wszystkim zainteresowanym.
W zbiorach znajdują się Biblie, śpiewniki, komentarze biblijne, prace z zakresu historii Kościoła, teologii, etyki. Jest też literatura piękna o tematyce religijnej oraz periodyki kościelne.
Biblioteka pełni funkcję edukacyjną i integracyjną. Tu można pogłębić wiedzę o wierze, tu znaleźć inspirację do osobistych przemyśleń, tu spotkać innych poszukujących.
17.6. Filiał w Tczewie
Parafia sopocka obejmuje swoją opieką również filiał w Tczewie – mieście położonym około 30 km na południe od Gdańska. W Tczewie znajduje się kaplica ewangelicka przy ulicy 30 Stycznia 61, gdzie odprawiane są nabożeństwa.
Nabożeństwa w Tczewie odbywają się w 1. i 3. niedzielę miesiąca o godzinie 15:00. Prowadzi je duchowny z Sopotu, dojeżdżający na te okazje.
Filiał tczewski jest świadectwem rozproszenia ewangelickiego – wierni mieszkają nie tylko w Trójmieście, ale i w okolicznych miejscowościach. Kościół stara się dotrzeć do wszystkich, choć odległości i ograniczone zasoby stanowią wyzwanie.
17.7. Transmisje internetowe
Znakiem czasów jest obecność parafii w internecie. Od niedawna nabożeństwa z Kościoła Zbawiciela są transmitowane na żywo na kanale YouTube “Ewangelickie Trójmiasto”.
Transmisje odbywają się co niedzielę o godzinie 10:00. Dzięki nim wierni, którzy nie mogą fizycznie przybyć do kościoła – chorzy, starsi, przebywający za granicą – mogą uczestniczyć w liturgii duchowo.
Internet otwiera też możliwości ewangelizacyjne. Ludzie poszukujący duchowości, zainteresowani protestantyzmem, mogą “zajrzeć” do sopockiego kościoła bez wychodzenia z domu. Niektórzy z nich być może staną się kiedyś parafianami.
Rozdział 18. 500-lecie Reformacji (2017)
18.1. Obchody na Pomorzu
Rok 2017 – pięćsetna rocznica ogłoszenia przez Marcina Lutra 95 tez – był okazją do wielkiego jubileuszu w całym świecie protestanckim. Również w Polsce, w tym na Pomorzu, obchodzono to wydarzenie uroczyście i refleksyjnie.
Na Pomorzu Gdańskim obchody miały szczególny wymiar. To tu, w Gdańsku i okolicach, luteranizm kwitł przez stulecia. Wielkie kościoły – Mariacki, św. Jana, św. Katarzyny – były niegdyś protestanckie. Tradycja ta, choć przerwana przez wojnę i wysiedlenia, zasługiwała na upamiętnienie.
Program obchodów, realizowany pod hasłem “Ewangelickie dziedzictwo w słowie, życiu i obrazie”, obejmował konferencje naukowe, wystawy, koncerty, wycieczki edukacyjne, gry miejskie. Patronat sprawowali marszałek województwa Mieczysław Struk, prezydent Gdańska Paweł Adamowicz i prezydent Sopotu Jacek Karnowski.
18.2. Rola parafii sopockiej
Parafia sopocka, jako siedziba diecezji, odgrywała w obchodach kluczową rolę. Kościół Zbawiciela był miejscem centralnych uroczystości, nabożeństw jubileuszowych, koncertów.
Diecezja Pomorsko-Wielkopolska, której parafię sopocką, była głównym organizatorem programu. Współpracowano z licznymi partnerami: Muzeum Narodowym w Gdańsku, Muzeum Historycznym Miasta Gdańska, Uniwersytetem Gdańskim, Nadbałtyckim Centrum Kultury, Filharmonią Bałtycką.
Parafialny zespół redakcyjny przygotował specjalny numer “Gdańskiego Rocznika Ewangelickiego”, poświęcony jubileuszowi. Dokumentował on dzieje reformacji w regionie, sylwetki wybitnych postaci, architekturę i sztukę protestancką.
18.3. Współpraca z instytucjami kultury
Obchody 500-lecia Reformacji były okazją do współpracy ewangelików z instytucjami kultury – muzeami, uczelniami, filharmoniami. Ta współpraca, wykraczająca poza zwykłe ramy życia kościelnego, świadczyła o kulturalnym wymiarze dziedzictwa protestanckiego.
W Muzeum Narodowym w Gdańsku zorganizowano wystawy poświęcone sztuce protestanckiej, epitafiom gdańskim, życiu i działalności reformatorów. Zwiedzający mogli zobaczyć dzieła sztuki, dokumenty, przedmioty codziennego użytku związane z tradycją luterańską.
Uniwersytet Gdański był gospodarzem konferencji naukowej “Reformacja i ewangelicyzm nad Bałtykiem”. Uczeni z Polski i zagranicy dyskutowali o historycznych, teologicznych i kulturowych aspektach protestantyzmu w regionie.
18.4. Dziedzictwo jubileuszu
Obchody 500-lecia Reformacji pozostawiły trwały ślad. Publikacje, dokumentacje, nagrania – stanowią zasób wiedzy, do którego można wracać. Nawiązane kontakty i partnerstwa procentują w dalszej działalności.
Jubileusz przyczynił się też do większej widoczności ewangelicyzmu w przestrzeni publicznej. Przez cały 2017 rok media pisały o Reformacji, organizowano wydarzenia, mówiono o protestantyźmie. Dla niewielkiej społeczności ewangelickiej była to rzadka okazja, by zaistnieć w świadomości szerszej publiczności.
Wreszcie – jubileusz był okazją do wewnętrznej refleksji. Ewangelicy pytali o sens swojej tradycji we współczesnym świecie, o wyzwania przyszłości, o misję Kościoła. Ta refleksja – choć trudno zmierzyć jej owoce – z pewnością wzbogaciła życie duchowe wspólnoty.
Koniec Części V