CZĘŚĆ VIII: DUCHOWOŚĆ I TOŻSAMOŚĆ
CZĘŚĆ VIII: DUCHOWOŚĆ I TOŻSAMOŚĆ
Rozdział 26. Teologia luterańska
26.1. Sola scriptura, sola fide, sola gratia
Teologia luterańska – fundament duchowości sopockiej parafii – opiera się na trzech wielkich zasadach, sformułowanych przez Marcina Lutra w XVI wieku: sola scriptura (tylko Pismo), sola fide (tylko wiara), sola gratia (tylko łaska).
Sola scriptura oznacza, że jedynym autorytetem w sprawach wiary jest Pismo Święte. Tradycja kościelna, orzeczenia soborów, dekretały papieskie – wszystko to musi ustąpić przed autorytetem Biblii. Dla luteran Pismo jest “jedyną normą i regułą” wiary i życia.
Ta zasada ma praktyczne konsekwencje. Kazanie – wyjaśnianie Pisma – jest centrum nabożeństwa protestanckiego. Wierni zachęcani są do osobistej lektury Biblii. Tłumaczenie Pisma na języki narodowe (dokonane przez samego Lutra na niemiecki) umożliwiło dostęp do słowa Bożego każdemu człowiekowi.
Sola fide głosi, że człowiek dostępuje zbawienia przez wiarę, a nie przez uczynki. Dobre czyny nie zapewniają zbawienia – są raczej owocem wiary, jej zewnętrznym przejawem. Ta nauka, wywrotowa wobec ówczesnej praktyki odpustów i dobrych uczynków, stała u początków Reformacji.
Sola gratia dopełnia poprzednią zasadę: zbawienie jest darem łaski Bożej, niezasłużonym przez człowieka. Grzesznik nie może sam siebie zbawić – jest całkowicie zdany na miłosierdzie Boże. Ta nauka podkreśla suwerenność Boga i pokorę człowieka.
26.2. Wyznanie augsburskie
Oficjalnym dokumentem doktrynalnym Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego jest Konfesja Augsburska (Wyznanie Augsburskie), przedstawiona cesarzowi Karolowi V na sejmie w Augsburgu 25 czerwca 1530 roku.
Konfesja Augsburska, napisana przez Filipa Melanchtona – współpracownika Lutra – przedstawia w 28 artykułach główne prawdy wiary protestanckiej oraz punkty sporne z Kościołem katolickim. Jest to dokument umiarkowany, szukający porozumienia, a nie konfrontacji.
Artykuły obejmują naukę o Bogu (Trójca Święta), o grzechu pierworodnym, o Chrystusie i usprawiedliwieniu, o Kościele i sakramentach, o funkcjach kościelnych. Ostatnie artykuły polemizują z konkretnymi praktykami katolickimi: komunią pod jedną postacią, celibatem duchownych, mszą jako ofiarą.
Nazwa “Kościół Ewangelicko-Augsburski” nawiązuje właśnie do tego dokumentu. Być ewangelikiem augsburskim to znaczy wyznawać wiarę wyrażoną w Konfesji – wiarę katolicką (w sensie powszechną, apostolską), ale zreformowaną według Pisma Świętego.
26.3. Liturgia ewangelicka
Liturgia – forma nabożeństwa – jest w tradycji luterańskiej bogata i urozmaicona. Luter, w odróżnieniu od bardziej radykalnych reformatorów, zachował wiele elementów średniowiecznego kultu, oczyszczając je jednak z tego, co uznał za niezgodne z Pismem.
Typowe nabożeństwo luterańskie obejmuje: - Introitus – wstępne pieśni i modlitwy - Kyrie – wezwanie “Panie, zmiłuj się” - Gloria – hymn “Chwała na wysokości Bogu” - Kolektę – modlitwę dnia - Czytania – ze Starego i Nowego Testamentu - Kazanie – wyjaśnienie słowa Bożego - Wyznanie wiary (Credo) - Modlitwę powszechną - Wieczerza Pańska (w określone dni) - Błogosławieństwo
Język liturgii – pierwotnie łacina, od czasów Lutra język narodowy – umożliwia wiernym pełne uczestnictwo. Śpiew zborowy (wspólny śpiew wszystkich obecnych) jest charakterystycznym elementem kultu protestanckiego.
26.4. Sakramenty
Luteranie uznają dwa sakramenty: chrzest i Wieczerzę Pańską (Komunię). W odróżnieniu od katolików, którzy liczą siedem sakramentów, protestanci stosują kryterium bezpośredniego ustanowienia przez Chrystusa w Ewangeliach.
Chrzest jest sakramentem włączenia do wspólnoty Kościoła. Luteranie praktykują chrzest niemowląt, wierząc, że Boża łaska nie zależy od świadomej decyzji chrzczonego. Chrzest dokonuje się przez polanie wodą w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego.
Wieczerza Pańska (Komunia, Eucharystia) to sakrament, w którym wierni przyjmują chleb i wino jako ciało i krew Chrystusa. Luteranie wierzą w realną obecność Chrystusa w elementach komunijnych – choć rozumianą inaczej niż katolicka transsubstancjacja.
W Kościele Ewangelicko-Augsburskim Komunia udzielana jest pod obiema postaciami (chleb i wino) wszystkim wiernym – w odróżnieniu od dawnej praktyki katolickiej, gdzie świeccy otrzymywali tylko chleb.
Rozdział 27. Konfirmacja
27.1. Znaczenie i przebieg
Konfirmacja – choć nie sakrament – jest jednym z najważniejszych momentów w życiu młodego ewangelika. Jest to uroczystość, podczas której osoba ochrzczona w niemowlęctwie publicznie potwierdza swoją wiarę i zostaje dopuszczona do pełnego uczestnictwa w życiu Kościoła.
Słowo “konfirmacja” pochodzi od łacińskiego confirmatio – “potwierdzenie”. Konfirmant (osoba konfirmowana) potwierdza, że wiara, w której został ochrzczony przez rodziców i chrzestnych, stała się jego własną, osobistą wiarą.
Uroczystość konfirmacyjna odbywa się zazwyczaj w okresie wiosennym, często w Zielone Świątki. Konfirmanci – młodzież w wieku 14-16 lat – przystępują do ołtarza, wyznają wiarę, odpowiadają na pytania katechizmowe, składają przyrzeczenie wierności Chrystusowi i Kościołowi.
Pastor udziela konfirmantom błogosławieństwa, kładąc ręce na ich głowach i odmawiając modlitwę. Następnie – często po raz pierwszy – konfirmanci przystępują do Wieczerzy Pańskiej, stając się pełnoprawnymi członkami wspólnoty.
27.2. Tradycja w parafii sopockiej
W parafii sopockiej konfirmacja jest świętem o wielowiekowej tradycji. Każdego roku grupa młodzieży – mniej lub bardziej liczna, zależnie od epoki – przystępuje do tego uroczystego aktu.
Przed wojną, gdy parafia liczyła ponad 11 tysięcy członków, konfirmacje były wydarzeniami okazałymi. Dziesiątki, a może setki młodych ludzi w odświętnych strojach wypełniało kościół, świętując razem z rodzinami i całą wspólnotą.
Po wojnie konfirmacje stały się skromniejsze – stosownie do zmniejszonej liczby parafian. Każdy konfirmant był jednak równie ważny, każde potwierdzenie wiary równie cenne. W trudnych czasach PRL konfirmacja była także aktem odwagi – publicznym wyznaniem religijności w ateistycznym państwie.
27.3. Przygotowanie katechetyczne
Przed konfirmacją młodzież przechodzi okres przygotowania, trwający zazwyczaj dwa lata. Zajęcia katechetyczne – prowadzone przez pastora lub katechetę – obejmują naukę podstaw wiary, Katechizmu Lutra, historii Kościoła, etyki chrześcijańskiej.
Młodzi ludzie uczą się modlitw (Ojcze Nasz, Wierzę w Boga), przykazań, artykułów wiary. Poznają Biblię, uczą się odnajdywać w niej wskazówki dla życia. Dyskutują o problemach moralnych, o wyzwaniach współczesności, o miejscu wiary w życiu młodego człowieka.
Przygotowanie do konfirmacji to nie tylko nauka – to także budowanie więzi ze wspólnotą. Konfirmanci spotykają się, wspólnie przeżywają czas wzrastania w wierze, nawiązują przyjaźnie. Dla wielu z nich te relacje – z rówieśnikami i z pastorem – pozostają ważne przez całe życie.
Rozdział 28. Muzyka w tradycji luterańskiej
28.1. Śpiew zborowy
Muzyka zajmuje w tradycji luterańskiej miejsce szczególne. Sam Marcin Luter był muzykalny – grał na lutni, komponował, pisał teksty pieśni. Uważał muzykę za “dar Boży”, za środek wyrazu wiary i narzędzie ewangelizacji.
Charakterystycznym elementem kultu luterańskiego jest śpiew zborowy – wspólny śpiew wszystkich uczestników nabożeństwa, nie tylko chóru. Luter pragnął, by cała wspólnota włączyła się w uwielbianie Boga, by wierni nie byli biernymi słuchaczami, lecz aktywnymi uczestnikami liturgii.
W tym celu powstały śpiewniki ewangelickie, zawierające pieśni na różne okazje roku kościelnego. Melodie – proste, łatwe do zapamiętania – pozwalały na śpiew bez specjalnego przygotowania muzycznego. Teksty – w języku narodowym, zrozumiałe dla wszystkich – wyrażały prawdy wiary.
W parafii sopockiej tradycja śpiewu zborowego trwa nieprzerwanie. Każde nabożeństwo wypełnia się głosami wiernych, śpiewających chorały stare i nowe, akompaniowanych przez organy.
28.2. Chorał protestancki
Chorał protestancki – pieśń kościelna na głos z akompaniamentem – jest jednym z największych darów Reformacji dla kultury muzycznej. Luter i jego następcy stworzyli tysiące utworów, które przez wieki kształtowały pobożność pokoleń.
Najsłynniejszym chorałem jest “Ein feste Burg ist unser Gott” (Warownym grodem jest nasz Bóg) – pieśń przypisywana samemu Lutrowi, nazywana czasem “hymnem Reformacji”. Jej majestatyczna melodia i triumfalne słowa wyrażają pewność wiary mimo wszelkich prób.
Chorały ewangelickie inspirowały wielkich kompozytorów. Jan Sebastian Bach – sam gorliwy luteranin – opierał swoje kantaty na melodiach chorałowych. Jego opracowania, genialne w swej harmonii i kontrapunkcie, wyniosły chorał na szczyty sztuki muzycznej.
W Kościele Zbawiciela w Sopocie chorały brzmią co niedzielę. Organy prowadzą śpiew, chór wzbogaca harmonię, wierni dołączają swoimi głosami. Ta tradycja muzyczna – sięgająca czasów Lutra – trwa w sopockim kościele od ponad stu lat.
28.3. Koncerty i wydarzenia muzyczne
Kościół Zbawiciela, wyposażony w wartościowe organy i obdarzony doskonałą akustyką, służy nie tylko liturgii, ale także koncertom. Przez lata odbywały się tu recitale organowe, koncerty chóralne, kameralne.
Muzyka sakralna – kantaty Bacha, oratoria Händla, utwory Mendelssohna – znajdowała w sopockim kościele godną oprawę. Artyści – zarówno miejscowi, jak i goście – cenili sobie możliwość wystąpienia w tym historycznym wnętrzu.
Koncerty służą nie tylko sztuce, ale i ewangelizacji. Przyciągają słuchaczy, którzy być może nie przyszliby na nabożeństwo. Dają okazję do doświadczenia sacrum przez muzykę. Budują mosty między Kościołem a kulturą.
Rozdział 29. Ekumenizm
29.1. Dialog międzywyznaniowy
Ekumenizm – dążenie do jedności chrześcijan – jest ważnym wymiarem współczesnego życia Kościoła. Dla luteranów, świadomych bolesnych podziałów w łonie chrześcijaństwa, dialog z innymi wyznaniami jest imperatywem wiary.
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce uczestniczy w ruchu ekumenicznym na wielu poziomach. Należy do Polskiej Rady Ekumenicznej, współpracuje z Kościołem katolickim, prowadzi dialog z prawosławnymi i z innymi protestantami.
W wymiarze lokalnym – w parafii sopockiej – ekumenizm przejawia się w dobrych relacjach z sąsiadami innych wyznań. Katolicki kościół św. Jerzego, niegdyś ewangelicki, stoi kilkaset metrów dalej. Wspólna historia zobowiązuje do szacunku i współpracy.
29.2. Współpraca z reformowanymi
Szczególnie bliskie są relacje z ewangelikami reformowanymi (kalwinistami). Obie tradycje wywodzą się z Reformacji XVI wieku, obie opierają się na zasadach sola scriptura, sola fide, sola gratia. Różnice – głównie w rozumieniu Wieczerzy Pańskiej i predestynacji – ustępują wobec wspólnego dziedzictwa.
W sopockiej parafii, z powodu braku osobnej wspólnoty reformowanej w regionie, nabożeństwa dla ewangelików reformowanych odprawiane są kwartalnie przez pastora kalwińskiego. Ta praktyka – przyjmowanie wiernych innej tradycji protestanckiej – świadczy o otwartości i braterstwie.
Unia Leuenberska, podpisana w 1973 roku, ustanowiła pełną wspólnotę kościelną między luteranami i reformowanymi w Europie. Ewangelicy obu tradycji mogą przyjmować Komunię w kościołach partnerskich, uznają wzajemnie swoje urzędy duchowne.
29.3. Relacje z Kościołem katolickim
Relacje z Kościołem katolickim mają szczególny charakter. Z jednej strony – pięćset lat wzajemnej nieufności, polemik, czasem prześladowań. Z drugiej – wspólne korzenie, wspólna wiara w Chrystusa, wspólne wyzwania współczesności.
Sobór Watykański II (1962-1965) otworzył nową erę w relacjach katolicko-protestanckich. Kościół katolicki uznał “odłączonych braci” za chrześcijan, zachęcił do dialogu, wyraził żal za błędy przeszłości. Luteranie odpowiedzieli podobnymi gestami.
W sopockim kontekście relacje katolicko-ewangelickie mają wymiar konkretny. Dawny kościół ewangelicki służy dziś katolikom jako kościół św. Jerzego. Ta zamiana – bolesna dla ewangelików, naturalna z punktu widzenia katolików – jest ciągle żywą pamięcią. Dialog pomaga przepracować trudne dziedzictwo historii.
29.4. Goście anglikanów
Parafia sopocka, jako największa w diecezji, przyjmuje również wiernych tradycji anglikańskiej. Anglikanie – nie posiadający własnej parafii w regionie – znajdują w sopockim kościele gościnę.
Anglikańska tradycja kościelna ma wiele wspólnego z luteranizmem – Reformacja, prymat Pisma Świętego, język narodowy w liturgii. Różnice dotyczą głównie struktury kościelnej (episkopat) i pewnych elementów liturgicznych.
Przyjmowanie anglikanów świadczy o otwartości parafii sopockiej. Kościół, choć luterański, jest domem dla wszystkich chrześcijan poszukujących wspólnoty wiary. Ta ekumeniczna gościnność wpisuje się w najlepsze tradycje protestantyzmu.
Koniec Części VIII