Wielki Garc — cmentarz ewangelicki

Z Wikipedii (PL)

Wielki Garc, po niemiecku Groß Gartz — w starszych zapisach Groß Garz — leży około 6 kilometrów na północny wschód od Pelplina, na wyżynie lewego brzegu Wisły. Przed 1920 rokiem należał do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie; tak zapisują go *Słownik geograficzny* i wykaz gmin ze spisu powszechnego z 1885 roku. Po 1920 roku znalazł się w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim, najpierw w powiecie gniewskim; dziś należy do powiatu tczewskiego. Wieś nosi nazwę znaczącą tyle co gród, a dawne szańce pokazywano tu jeszcze w dziewiętnastym wieku. W 1229 roku książę pomorski Warcisław zapisał Garc wraz z całą ziemią gniewską cystersom w Oliwie; w 1276 roku Sambor II darowiznę cofnął i oddał obszar Krzyżakom, co w 1282 roku potwierdził Mściwój II, przebywając osobiście *in castro Garzeke*. Za Krzyżaków wieś podlegała komturii w Gniewie, w czasach polskich — staroście międzyłęskiemu. Kościół stał tu w 1326 roku: tutejszy proboszcz i zarazem dziekan tczewski Tizko zbierał wtedy świętopietrze. W szesnastym wieku wieś była luterańska. *Słownik geograficzny* pisze, że w czasie Reformacji „prawie wszyscy tutejsi mieszkańcy przeszli na nową wiarę”, a najbardziej przyczynili się do tego starostowie międzyłęscy — jak Franciszek Żelisławski, „zagorzały zwolennik Lutra”, który utrzymywał w Garcu luterańskich duchownych. Stąd, jak dodaje *Słownik*, nowa wiara przeniknęła i do sąsiednich parafii, na przykład do Ra…