Czarne Małe — cmentarz ewangelicki

Z Wikipedii (PL)

Czarne Małe w gminie Gardeja to dawny majątek w sąsiedztwie Czarnego. Cmentarz ewangelicki założono tu w połowie XIX wieku, na skraju wsi; dziś jego miejsce zarosło lasem i został z niego tylko relikt. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z połowy XIX wieku, leżący w lesie około 150 m na północ od jeziora Kuchnia, blisko drogi na Gardeję. W tym programie zapisano, że cmentarz jest słabo czytelny w terenie, mocno zarośnięty, zaniedbany i zachowany szczątkowo. Przy Czarnem Małem notowana jest niemiecka nazwa „Klein Nieder Zehren”, złożona z dwóch członów odróżniających: *Klein* i *Nieder*. W inwentarzu zabytków powiatu kwidzyńskiego zapisano dla Czarnego Dolnego dawne formy Czerne, Czschern i Tschern, a najwcześniejszą wzmiankę — jako punkt graniczny — pod rokiem 1285. Sąsiednie Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren, było siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej. Ksiądz Jakub Fankidejski notuje krótko: „Kościół tutejszy parafialny dawniej katolicki posiadają luteranie do dziś dnia. Patronat jest rządowy”. Agathon Harnoch opisuje tę świątynię w 1890 roku jako budowlę z czasów krzyżackich, patronatu królewskiego, kamienną, z kamienną wieżą zwieńczoną drewnianą nadbudową. W kościele w Czarnem Dolnem były dwa dzwony, a ołtarz i ambonę odnowiono w 1735 roku. Duchownych ewangelickich wymienia się w Czarnem Dolnem od 1598 roku. W latach 1808–1847 parafia była połączona z Gardeją. U schyłku XIX wieku liczyła …