Czarne Dolne — cmentarze ewangelickie
Niederzehren
- Powiat
- kwidzyński
- Typ
- Cmentarz
- Denominacja
- ewangelickie
Z Wikipedii (PL)
Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren, leży w gminie Gardeja. Cmentarze są tu dwa. Jeden otacza kościół — dziś świątynię pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej i świętego Antoniego — i razem z nim został wpisany do rejestru zabytków 29 marca 1993 roku pod numerem A-1379. W wojewódzkiej ewidencji zabytków figuruje pod pozycją 60; leży na działce 110 przy ulicy 1000-lecia, między numerami 2 i 8, a ewidencja odnotowuje na nim zachowany starodrzew. Drugi, leśny, leży na zachód od cmentarza parafialnego, po północnej stronie drogi ku Czarnemu Małemu, na działce 462, a w ewidencji figuruje pod pozycją 58. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z połowy XIX wieku, w lesie na zachód od obecnego cmentarza parafialnego, powstały po zapełnieniu cmentarza przykościelnego. Cmentarz leśny jest nieczytelny w terenie i zarośnięty, a nagrobki usunięto w latach siedemdziesiątych XX wieku. Wzgórze, na którym stoi kościół w Czarnem Dolnem, po niemiecku Niederzehren, wraz z otaczającym go cmentarzem, styka się bezpośrednio z jeziorem i z kilku stron opada stromo; Heise uważał za prawdopodobne, że istniała tu niegdyś ufortyfikowana osada pruska. Kościół w Czarnem Dolnem jest budowlą średniowieczną, choć o samym wzniesieniu nie zachowała się żadna wiadomość. Inwentaryzatorzy z 1898 roku datowali go na około 1320 rok wyłącznie na podstawie form architektonicznych — użycia głazów narzutowych obok cegły i jednolitego podziału elewa…
Źródła zewnętrzne
- Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja, stan 29 VIII 2026, poz. 60
- Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder — źródło drukowane
- „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898 — inwentarz zabytków
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834 — wykaz duchownych
- M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908 — wykaz ksiąg metrykalnych
- J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 94 — źródło drukowane
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 518 — źródło drukowane
- Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023, uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2020, poz. 4865, s. 73, tab. 4, lp. 4 i 5 — program opieki nad zabytkami
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70 — źródło drukowane
- Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77–78, 131 — źródło drukowane
- „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger” (Berlin), 31 stycznia 1852 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 22 września 1880 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 5 maja 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „National-Zeitung” (Berlin), 12 maja 1901 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Der Reichsbote” (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 7 lutego 1916 roku, s. 19 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.