Gdańsk-Zaspa — dawny miejski cmentarz ubogich (Lazarett-Kirchhof Saspe), dziś Cmentarz Ofiar Hitleryzmu

Z Wikipedii (PL)

Cmentarz na Zaspie, przy dzisiejszej ulicy Bolesława Chrobrego, założono jako miejski cmentarz dla ubogich. Miasto kupiło grunt 2 października 1894 roku w związku z zamknięciem cmentarza lazaretowego przy Wielkiej Alei, a cmentarz otwarto 11 lutego 1895 roku przy drodze z Wrzeszcza do Brzeźna. W latach 1899–1939 nosił nazwę Städtischer Armen-Lazarett-Kirchhof für den Stadtbezirk Danzig, potocznie Lazarett-Kirchhof Saspe albo Armenfriedhof. Chowano tu tych, których rodzin nie było stać na pogrzeb, a także samobójców, topielców, więźniów i żołnierzy. Gdańska księga adresowa z 1910 roku wymienia go w wykazie cmentarzy ewangelickich jako „Städt. Lazarett-Kirchhof für den Stadtbezirk Danzig, an der Brösener Chaussee bei Saspe”. Zajmuje 3,3 hektara na planie nieregularnego czworoboku, podzielonym na kwatery dwiema prostopadle krzyżującymi się alejami; główna brama prowadzi od ulicy Chrobrego. Od 4 września 1939 roku chowano tu poległych, rozstrzelanych i zamordowanych w obozach, zwykle w zbiorowych mogiłach; na cmentarzu dokonywano też egzekucji. W 1951 roku teren uporządkowano i podzielono na 55 kwater. Dziś jest to Cmentarz Ofiar Hitleryzmu, wpisany 8 grudnia 2021 roku do rejestru zabytków jako cmentarz — pomnik bohaterów II wojny światowej „Zaspa” (numer A-1990). Klaudiusz Grabowski (2024) podaje, że w aktach cmentarza w archiwum Wydziału Urbanistyki i Architektury Urzędu Miasta Gdańska zachował się projekt pierwszej, niezrealizowanej aranżacji mauzoleum z 1948 roku, autorstwa …