Nowy Dwór Gdański — parafia i kościół ewangelicki (Tiegenhof)

Z Wikipedii (PL)

Tiegenhof (dziś Nowy Dwór Gdański) to dawne miasto targowe środkowych Żuław, przed 1920 r. w Kreis Marienburg (Prusy Zachodnie, rejencja gdańska), a w latach 1920–1939 stolica nowego powiatu Grosses Werder (Kreis Großes Werder) w Wolnym Mieście Gdańsku. Miejscowość silnie protestancka: w 1871 r. na 2142 mieszkańców 1250 miało być ewangelikami, 620 katolikami, a ok. 170 mennonitami (dane za G. Neumannem 1874 — źródło papierowe, niezweryfikowane). Zbór ewangelicki urządzono w 1784 r. w sali zamku Loitzów, przekazanego luteranom przez władze pruskie; kaplicę poświęcono 8 sierpnia 1784 r. Gdy część zamku z kaplicą groziła zawaleniem, rozebrano ją i od 1831 r. wznoszono na fundamentach głównego skrzydła zamku murowany kościół ewangelicki (ukończony wg różnych źródeł w 1833 albo 1834 r.). Wstępnie projekt zamówiono u Karla Friedricha Schinkla — jego rysunek z 1827 r. zachował się w Kupferstichkabinett Staatliche Museen zu Berlin — ale rozwiązanie uznano za zbyt kosztowne i zrealizowano skromniejszy projekt Carla Ferdinanda von Busse. Świątynia stała przy dzisiejszej ul. Chrobrego; przetrwała wojnę częściowo uszkodzona i została rozebrana w 1953 r., a kilka lat później zasypano zamkowe piwnice i urządzono w tym miejscu przyszkolne boisko. Odrębny kościół katolicki pw. Przemienienia Pańskiego wzniesiono w latach 1847–1851 (neogotyk, ul. Drzymały; dziś czynny, rejestr zabytków A-1419 z 13.10.1993). Tiegenhof i okolice to zarazem historyczne centrum mennonitów Żuław — odrębnej wspólnot…