Tujsk — dawny kościół ewangelicki (Tiegenort)
Tiegenort
- Rok powstania
- 1686
- Czy aktywny dziś
- Nie / zniszczony / nieużywany
- Powiat
- nowodworski
- Typ
- Kościół / zbór
- Denominacja
- mennonicka
Z Wikipedii (PL)
Tujsk, po niemiecku Tiegenort, w gminie Stegna, miał drewniany kościół ewangelicki konstrukcji szachulcowej, otoczony cmentarzem. Tujsk należał do gdańskiego okręgu Szarpawy. Ewangelickim nabożeństwom odprawianym tu od ich początków około 1600 roku sprzeciwiał się biskup warmiński, który rościł sobie prawa do tych dóbr. Jeszcze w 1592 roku mieszkańcy Tujska byli przypisani do kościoła w Cyganku, po niemiecku Tiegenhagen, co wynika z rozporządzenia burmistrza gdańskiego Daniela Czirenberga. Według Wiesława Długokęckiego przynależność ta sięga średniowiecza: już przywilej dla Tujska z 1349 roku zobowiązywał jego mieszkańców do świadczeń na rzecz proboszcza w Cyganku, do którego parafii ich przypisano; autor nazywa tę wieś Tujcem. Według kroniki Harnocha z 1890 roku Ewangelię głoszono w Tujsku od połowy XVI wieku, a pierwszym pastorem był od 1560 roku Matthias Wannow; po rozebraniu starego kościoła w 1606 roku nabożeństwa odprawiano w stodole, a Wieczerzę Pańską u pastora, aż do zbudowania w 1686 roku nowego kościoła z wieżą — orientowanej budowli szachulcowej z wieżą wysokości 109 stóp krytą cynkiem. Abraham Hartwich, powołując się na spis Efraima Praetoriusa, wymienia tu na przełomie XVI i XVII wieku pastora imieniem Dawid, a w 1605 roku magistra Probusa, który — jak przypuszcza — jeszcze tego samego roku musiał ustąpić pod naciskiem duchowieństwa katolickiego. Kościół ewangelicki w Tujsku zbudowano w 1604 roku — Schmid podaje to za Ephraimem Praetoriusem. Wraz z budową kości…
Źródła zewnętrzne
- GAMEO — Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26] — encyklopedia
- Tujsk — zulawy.infopl.info — kwerenda workflow
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 444 — źródło drukowane
- ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 61–96 (wykaz parafii za: E. Dormann, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Danzig 1862, s. 77 nn.) — artykuł naukowy
- „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820 — spis urzędowy
- M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908 — wykaz ksiąg metrykalnych
- A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723 — opis topograficzny
- H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868 — monografia
- B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 361, 362, 363, 365, 366, 369, 370 — źródło drukowane
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 444–445 — źródło drukowane
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Malbork” — źródło drukowane
- A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 189, 194, 203, 210 — źródło drukowane
- Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 156 — źródło drukowane
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 176, 319; t. 2, s. 551, 670; t. 3, s. 706, 739, 781, 847, 917, 952; t. 4, s. 1080, 1146; t. 5, s. 1437; t. 6, s. 1598, 1775; t. 7, s. 1853, 1919, 1968, 1992, 2003, 2005 — źródło drukowane
- „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” (Berlin), 18 kwietnia 1816 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger” (Berlin), 14 kwietnia 1852 roku, s. 4 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 12 sierpnia 1853 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 11 marca 1880 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” XX, 2019, s. 21 — artykuł naukowy
- J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 58 — artykuł naukowy
- P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 39 — artykuł naukowy
- H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 63 — monografia
- C. F. Brandt, „Geschichte einer westpreußischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, z. 64, 1925, s. 20 — artykuł naukowy
- E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 87v–89r — źródło archiwalne
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 217 — wykaz duchownych
- A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 216 — monografia
- P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 484 — opracowanie
- A. B. Krupa, „Cyganie w Cyganku, czyli administracja państwowa wobec greckokatolickiej placówki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w województwie gdańskim w latach 1952–1956”, „Echa Przeszłości” XXV/2, 2024, s. 166 — artykuł naukowy
- Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 3, 77 (Nowinka, 1856 i 1867; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa) — archiwalia
- Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6808, odpis z sierpnia 1875 roku kroniki pastora Gammelkorna z 1767 roku („Sonstige Verzeichnisse 1686–1772”), skany 1–2, dostęp przez portal Archion (255316) — źródło archiwalne
- Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6808, zapiski kronikarskie parafii Tujsk z lat 1867–1876 („Sonstige Verzeichnisse 1867–1876”, „Chronikalische Aufzeichnungen”), skan 1, dostęp przez portal Archion (23975) — źródło archiwalne
- Lista duchownych z 1873 roku („Nachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preußen. Im Juli 1873”), dodatek do „Amtliche Mittheilungen” konsystorza w Królewcu, według przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 15 — źródło drukowane
Połączone źródła: koscioly_json
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.