Gdańsk-Stare Szkoty — ośrodek dysydencki (zbór luterański w ratuszu Chełmu, zbór mennonicki)
Altschottland (Schottland)
- Rok powstania
- 1783
- Powiat
- Gdańsk M.
- Typ
- zbor
- Denominacja
- ewangelickie
Z Wikipedii (PL)
Stare Szkoty — po niemiecku Altschottland, w źródłach także po prostu Schottland — były podgdańską osadą biskupów włocławskich i schronieniem dla tych, których miasto nie chciało w swoich murach. W 1814 roku włączono je do Gdańska; dziś leżą przy Trakcie świętego Wojciecha. Nie należy ich mylić z Nowymi Szkotami — to osobna osada. Osada miała odrębny stan prawny. Należała do biskupa i leżała poza jurysdykcją miasta, a gdańska ustawa wilkierzowa z 1573 roku zakazywała osiedlania się w murach i ubiegania o prawo miejskie „sekciarzom”, wymieniając anabaptystów. Kto nie mieścił się w luterańskim porządku miasta, szedł na przedmieścia: na Nowe Ogrody, Zaroślak, do Siedlec i do Starych Szkotów. Kalwiniści, uchodźcy z ogarniętych wojną Niderlandów, byli w 1570 roku tak liczni, że sprowadzono dla nich duchownego z Delft, Petera Jansena; w 1581 roku zastąpił go Josua Lagus ze Słupska, a po nim urząd objął Isebrand Balk. Gdy w 1583 roku rada miejska wygnała Lagusa, duchownego niderlandzkiej gminy kalwińskiej, ten odprawiał nabożeństwa w Szkotach za zezwoleniem biskupa; na skargę rady biskup zezwolenie w końcu cofnął. Osiedlili się tu także mennonici. Dzieje zboru mennonickiego w Starych Szkotach opowiada Mannhardt. Mennonici osiedlili się pod Gdańskiem liczniej od około 1567 roku, uciekając przed represjami księcia Alby, a głównym ich siedliskiem stały się biskupie Stare Szkoty i Siedlce. Pierwszym starszym nowo utworzonego zboru był Dirk Philipps, towarzysz Menno Simonsa; wyjechał …
Źródła zewnętrzne
- S. Kościelak, „Gdańsk XVI–XVIII wieku — bezpieczna przystań dla religijnych uchodźców?”, Studia Historica Gedanensia t. V (2014) — opracowanie naukowe
- S. Kościelak, „Luteranie, katolicy, kalwiniści w Gdańsku. Bilans konfrontacji i koegzystencji w trzech pierwszych wiekach od wystąpienia Marcina Lutra”, „Gdański Rocznik Ewangelicki”, t. XI, 2017; S. Kościelak, „Gdańsk XVI–XVIII wieku — bezpieczna przystań dla religijnych uchodźców?”, Studia Historica Gedanensia t. V (2014) — artykuł naukowy
- Encyklopedia Gdańska (Gedanopedia) — encyklopedia
- Hermann Gottlieb Mannhardt, „Die Wehrfreiheit der altpreußischen Mennoniten”, 1863, s. 104–107 — źródło drukowane
- Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908 (Abhandlungen zur Landeskunde der Provinz Westpreußen, z. XIII) — źródło drukowane
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Szotland” — źródło drukowane
- „Handbuch für die Evangelischen in Danzig”, Danzig 1919, s. 91, 92 — źródło drukowane
- M. Wajsblum, „Quakers and Poland, 1661–1919”, „The Polish Review” 1966, t. 11, nr 2 — artykuł naukowy
- P. Schmidt, „Die ehemalige evangelische Kirche zu Stolzenberg bei Danzig, nach der Schilderung von Karl Friedrich Richter”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins”, rocznik 3, 1904, nr 1, s. 7–10 (przedruk przedmowy C. F. Richtera do „Predigten über die Sonn- und Fest-Tags-Evangelien”, Berlin 1794) — źródło drukowane
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 99; Nachträge, s. 32 — wykaz duchownych
- J. Wendland, „Aus der Geschichte der Königlich-Preußischen Immediatstadt Stolzenberg bei Danzig”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 73, Gdańsk 1937, s. 175–210 (tu s. 190–191) — źródło drukowane
- S. Kościelak, „Stare Szkoty oraz Chmielniki Pelplińskie w XV–XVIII wieku: tygiel religii i nacji, wulkan »partackiej« przedsiębiorczości”, „Historie Gdańskich Dzielnic”, t. 6, s. 212–215 — artykuł
- S. Kościelak, „Brytyjskie grupy wyznaniowe w Gdańsku w XVII–XVIII (XIX) wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 32, 41–42 — artykuł naukowy
- E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 154r–154v — źródło archiwalne
- Kronika kościoła świętego Zbawiciela w Gdańsku (zapiski do 1825 roku), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5463/11 (Archion 15758) — źródło archiwalne
- Księga różnych spisów parafii ewangelickiej w Cedrach Wielkich (Groß Zünder) z lat 1648–1716, z kroniką i rejestrem darów pastorów Tobiasza Colerusa i Johanna Monety, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5723 (Archion 17228) — źródło archiwalne
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.