5.1. Kontekst europejski: rok 1525 jako rok rewolucji

5.1. Kontekst europejski: rok 1525 jako rok rewolucji

Rok 1525 był jednym z najburzliwszych w dziejach Europy nowożytnej — i gdański Pfaffensturm nie był bynajmniej jedynym wydarzeniem, które wstrząsnęło wówczas Starym Kontynentem. Aby zrozumieć skalę i dynamikę gdańskiej rewolucji, trzeba ją osadzić w panoramie europejskiej tego roku.

W Rzeszy Niemieckiej trwała Wielka Wojna Chłopska — największy zryw społeczny w dziejach średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy. Od Tyrolu po Turyngię, od Alzacji po Frankonię, setki tysięcy chłopów zbuntowały się przeciwko swoim panom, domagając się — w imię ewangelicznej wolności głoszonej przez Lutra — zniesienia pańszczyzny, swobodnego dostępu do lasów i rzek, reformy sądownictwa, prawa do wybierania swoich duszpasterzy. Luter — przerażony gwałtownością ruchu, który sam pośrednio wywołał — odciął się od buntowników w brutalnym pamflecie Przeciw morderczym i zbójeckim bandom chłopskim (1525), wzywając książąt do bezwzględnego stłumienia rewolty. Wojna chłopska zakończyła się masakrą — zginęło od stu do trzystu tysięcy ludzi — i na pokolenia zdyskredytowała radykalne skrzydło reformacji.

W Prusach Książęcych dokonała się sekularyzacja zakonu krzyżackiego. 10 kwietnia 1525 roku wielki mistrz Albrecht Hohenzollern — za radą samego Lutra — złożył hołd lenny królowi polskiemu Zygmuntowi I na rynku w Krakowie (słynny hołd pruski), przekształcając państwo zakonne w świeckie księstwo protestanckie. Był to precedens o ogromnym znaczeniu: po raz pierwszy w historii suwerenne państwo kościelne zostało przekształcone w państwo protestanckie — nie przez rewolucję oddolną, lecz przez decyzję władcy.

W Zurychu Huldrych Zwingli kontynuował swoją reformę — idącą dalej niż luterańska w odrzuceniu tradycji kościelnej (Zwingli odrzucał realną obecność Chrystusa w Eucharystii, podczas gdy Luter ją utrzymywał) i bardziej demokratyczną w formach organizacyjnych.

W Sztokholmie Gustav Vasa przygotowywał wprowadzenie luteranizmu w Szwecji — co nastąpiło formalnie w 1527 roku, ale proces rozpoczął się wcześniej.

Na tym tle gdański Pfaffensturm jawi się nie jako izolowany incydent, lecz jako element ogólnoeuropejskiej fali — fali, która w różnych formach (rewolucja chłopska, sekularyzacja państwa zakonnego, reformy miejskie, ikonoklazm) przelewała się przez kontynent, rozbijając stary porządek religijny i społeczny. Gdańsk był jednym z wielu miast, które w roku 1525 stanęło przed fundamentalnym pytaniem: jaki kształt ma przybrać nowy porządek — i kto ma go definiować.