5.10. Gdański *Pfaffensturm* na tle europejskiego obrazoburstwa

5.10. Gdański Pfaffensturm na tle europejskiego obrazoburstwa

Gdański Pfaffensturm nie był zjawiskiem izolowanym — wpisywał się w ogólnoeuropejski wzorzec gwałtownych przemian religijnych, które towarzyszyły reformacji w jej wczesnej fazie. Porównanie z innymi miastami jest pouczające.

W Zurychu Huldrych Zwingli przeprowadził reformację w sposób bardziej uporządkowany — przez publiczne dysputy teologiczne (1523), w których nowa nauka została oficjalnie uznana przez radę miejską. Usunięcie obrazów z kościołów nastąpiło dopiero w 1524 roku, na mocy oficjalnej decyzji władz, nie w wyniku spontanicznych zamieszek. Model zurychski był więc bardziej „odgórny” niż gdański.

W Strasburgu reformacja przebiegała stopniowo, bez gwałtownych zamieszek, ale z intensywną debatą publiczną prowadzoną przez Martina Bucera i Wolfganga Capitona. Strasburski model był modelem kompromisu — miasto stało się protestanckie, ale z zachowaniem pewnego pluralizmu wyznaniowego.

W Bazylei obrazoburstwo wybuchło w 1529 roku z siłą porównywalną z gdańskim Pfaffensturmem — tłum wtargnął do kościołów, niszczył ołtarze i obrazy, wyrzucał duchownych katolickich. Erazm z Rotterdamu, który przebywał wówczas w Bazylei, opisywał te wydarzenia ze zgrozą — i wkrótce potem opuścił miasto.

Specyfika gdańska polegała na kilku elementach. Po pierwsze, na połączeniu rewolucji religijnej z rewolucją polityczno-społeczną — co wprawdzie zdarzało się również gdzie indziej (np. w Münsterze), ale w Gdańsku przybrało szczególnie wyraziste formy. Po drugie, na kontekście politycznym: Gdańsk, w odróżnieniu od wolnych miast Rzeszy, podlegał obcemu, katolickiemu monarsze, co nadawało reformacji dodatkowy wymiar — wymiar konfliktu między autonomią miejską a władzą królewską. Po trzecie, na stosunkowo krótkim trwaniu fazy rewolucyjnej: o ile w wielu miastach Rzeszy reformacja, raz wprowadzona, utrzymała się trwale, o tyle w Gdańsku interwencja królewska z 1526 roku przerwała rewolucyjny eksperyment — choć, jak zobaczymy, nie zdołała wykorzenić reformacji.