5.6. Anatomia tłumu — kto brał udział w Pfaffensturmie?

5.6. Anatomia tłumu — kto brał udział w Pfaffensturmie?

Pytanie o skład społeczny uczestników Pfaffensturmu nie jest pytaniem akademickim — od odpowiedzi na nie zależy bowiem, jak interpretujemy cały epizod. Czy była to spontaniczna erupcja gminnego gniewu, czy raczej zorganizowana akcja kierowana przez konkretne grupy społeczne?

Bogucka, analizując dokumenty sądowe z okresu po pacyfikacji (zeznania świadków, akty oskarżenia, wyroki), wykazała, że wśród uczestników Pfaffensturmu dominowały trzy grupy. Pierwszą stanowili czeladnicy i uczniowie cechowi — ludzie młodzi, niezamożni, pozbawieni perspektyw awansu w skostniałej hierarchii cechowej, a zarazem dostatecznie wykształceni, by rozumieć argumenty reformatorów. Drugą grupę tworzyli mistrzowie cechowi średniego szczebla — ludzie, którzy mieli co stracić, ale którzy widzieli w reformacji szansę na zmianę porządku politycznego. Trzecią — biedota miejska: wyrobnicy portowi, przekupki, ludzie bez stałego zajęcia, dla których Pfaffensturm był okazją do wyrażenia nagromadzonej frustracji — niekoniecznie religijnej.

Nieobecni lub marginalnie reprezentowani byli natomiast patrycjusze i bogate kupectwo. Ci ludzie — choć wielu z nich prywatnie sympatyzowało z reformacją — mieli zbyt wiele do stracenia, by angażować się w jawny bunt. Ich czas miał nadejść później, w okresie konsolidacji, gdy reformację można było wprowadzać metodami prawnymi, nie ulicznymi.

Warto też zwrócić uwagę na rolę kobiet w Pfaffensturmie. Choć źródła z XVI wieku rzadko odnotowują udział kobiet w wydarzeniach publicznych, kilka relacji wspomina o „żonach rzemieślników” i „przekupkach z targów”, które aktywnie uczestniczyły w zamieszekach — wyrzucając z kościołów figury świętych, zdzierając ze ścian obrazy, wyśmiewając zakonników. Reformacja — z jej naciskiem na bezpośredni kontakt każdego wiernego z Bogiem, bez pośrednictwa kleru — miała potencjał emancypacyjny, którego nie należy lekceważyć, choć oczywiście był to potencjał ograniczony realiami XVI-wiecznego patriarchatu.