6.4. Wielcy kaznodzieje: architekci gdańskiego luteranizmu

Okres konsolidacji zaznaczył się działalnością kilku wybitnych kaznodziejów, którzy — każdy na swój sposób — nadali gdańskiemu luteranizmowi jego specyficzny kształt. Ich rola wykraczała daleko poza sferę ściśle religijną: byli intelektualistami, pedagogami, organizatorami, a niekiedy — politykami kościelnymi, którzy kształtowali nie tylko życie duchowe, ale także kulturalne i społeczne miasta.

Johannes Briesmann (1488-1549)

Jan Briesmann, choć formalnie nie był gdańskim kaznodzieją, odegrał w kształtowaniu gdańskiego luteranizmu rolę trudną do przecenienia. Urodził się w Cottbus w Łużycach, wstąpił do zakonu franciszkanów, a w 1520 roku przeniósł się na uniwersytet w Wittenberdze, gdzie zetknął się bezpośrednio z Lutrem i Melanchtonem. W 1522 roku uzyskał doktorat teologii, a jesienią 1523 roku przybył do Królewca, gdzie 27 września wygłosił swoje pierwsze kazanie reformacyjne — dzień, który uważany jest za początek reformacji w Prusach.

Briesmann był człowiekiem systematycznym, daleko bardziej skłonnym do budowania instytucji niż do rozpalania tłumów. To on sformułował słynnych 110 tez (Flosculi de homine interiore et exteriore, fide et operibus), które przyczyniły się decydująco do przełomu reformacyjnego w Prusach, śledząc argumentację Lutrowego traktatu o wolności chrześcijańskiej. Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego w 1525 roku to Briesmannowi powierzono opracowanie nowego porządku kościelnego dla Prus — Ordinatio ecclesiastica z 10 grudnia 1525 roku, dokumentu, który stał się wzorem dla porządków kościelnych w innych miastach regionu, w tym — z czasem — w Gdańsku.

Briesmann wielokrotnie odwiedzał Gdańsk, służąc radą i wsparciem teologicznym gdańskim reformatorom. Jego wpływ widoczny jest w charakterze gdańskiego luteranizmu: umiarkowanym, systematycznym, budującym instytucje raczej niż burzącym stare struktury. Briesmann był zwolennikiem tego, co historycy reformacji nazywają „reformacją magisterialną” — przeprowadzaną we współpracy z władzą świecką, nie przeciwko niej¹⁷.

Pankratius Klemme (ok. 1475-1546)

Pankracy Klemme — wbrew niektórym przekazom, które błędnie wiążą go z egzekucjami 1526 roku — przeżył pacyfikację królewską i stał się jednym z najważniejszych architektów gdańskiego luteranizmu w okresie konsolidacji. Urodzony w Jeleniej Górze (Hirschberg), wcześnie wstąpił do zakonu dominikanów, ale pod wpływem idei Erazma z Rotterdamu, a później Lutra, stopniowo odszedł od tradycyjnej nauki Kościoła.

W 1495 roku pojawia się w źródłach jako kantor w szkole przy kościele św. Jana, a w 1498 roku — jako kantor w samym kościele. Odbył studia klasyczne i teologiczne, prawdopodobnie na uniwersytetach w południowych Niemczech. W 1526 roku oficjał biskupa włocławskiego, mistrz Urban Ulrici, zatwierdził go jako kaznodzieję kościoła św. Jana, gdzie głosił kazania do 1529 roku.

Przełom w karierze Klemmego nastąpił jesienią 1529 roku, kiedy po śmierci Alexandra Svenichena — umiarkowanego franciszkanina — Klemme objął jego stanowisko kaznodziei przy kościele Najświętszej Marii Panny, najważniejszej świątyni w mieście. W odróżnieniu od Svenichena, który nigdy oficjalnie nie zerwał z katolicyzmem, Klemme zręcznie, ale konsekwentnie promował w swoich kazaniach nauki luterańskie, ciesząc się od początku poparciem rady miejskiej.

28 października 1537 roku Klemme opuścił klasztor dominikański i zdjął habit — publicznie uznając luteranizm. Był to akt symboliczny, oznaczający, że nawet w głównym kościele miasta reformacja przestała się ukrywać za fasadą katolickiego porządku.

Po śmierci Klemmego w 1546 roku otworzył się nowy etap: przystąpiono do jawnej realizacji programu reformacyjnego, formułując luterańskie w duchu ordynacje dla gdańskich szpitali (1546, 1548), dla opieki nad ubogimi (1551) i reformując szkoły miejskie (1552)¹⁸.

Johann Kittelius — pierwszy senior

Szczególne miejsce w historii gdańskiego luteranizmu zajmuje Johann Kittelius (Jan Kittel), kaznodzieja przy kościele św. Jana, a następnie pierwszy senior gdańskiego Geistliches Ministerium — kolegialnego ciała duchownego, które od 1567 roku stanowiło naczelną instytucję gdańskiego Kościoła luterańskiego.

Kittelius był człowiekiem dwóch talentów: kaznodziei i organizatora. Jako kaznodzieja zasłynął z licznych pism polemicznych wymierzonych w katolickie duchowieństwo. Jako organizator — z budowania instytucji, które miały zapewnić trwałość reformacji. Wierzył głęboko, że kluczem do trwałego sukcesu nowej wiary jest edukacja — że nie wystarczy zmienić liturgię i usunąć obrazy z kościołów, trzeba jeszcze wykształcić pokolenie ludzi, którzy będą rozumieli teologiczne podstawy swojej wiary i potrafili ją przekazać potomnym.

Jako senior Geistliches Ministerium — primus inter pares wśród gdańskich pastorów — Kittelius kształtował strukturę organizacyjną Kościoła, który miał przetrwać w tej formie przez następne dwa i pół stulecia: superintendent (senior) jako naczelny duchowny, mianowany przez radę miejską i przed nią odpowiedzialny; kolegium pastorów odpowiedzialnych za poszczególne parafie; diakoni zajmujący się opieką społeczną i edukacją¹⁹.