8.5. Kontrreformacja w Rzeczypospolitej — kontekst zagrożeń

8.5. Kontrreformacja w Rzeczypospolitej — kontekst zagrożeń

Aby właściwie zrozumieć pozycję gdańskich protestantów w drugiej połowie XVI i w XVII wieku, trzeba umieścić ją w kontekście kontrreformacji — potężnego ruchu odnowy katolickiej, który od soboru trydenckiego (1545-1563) z rosnącą energią starał się odzyskać to, co Kościół katolicki utracił w wyniku reformacji.

W Rzeczypospolitej kontrreformacja przybierała formy specyficzne — łagodniejsze niż w Hiszpanii czy Francji, ale nie mniej konsekwentne. Jej głównymi narzędziami były: jezuici (z ich siecią kolegiów, które przyciągały synów szlachty obietnicą najlepszego wykształcenia), synody diecezjalne (wdrażające reformy trydenckie), kapituły katedralne (pilnujące ortodoksji) i — przede wszystkim — perswazja i przykład, bo polska kontrreformacja nie dysponowała inkwizycją ani armią gotową do wymuszania konwersji siłą.

Na Pomorzu Gdańskim kontrreformacja napotykała na specyficzne trudności. Wielkie miasta — Gdańsk, Toruń, Elbląg — były zbyt silne, zbyt bogate i zbyt dobrze ufortyfikowane, by można je było zmusić do zmiany wyznania. Szlachta pruska — w znacznej części protestancka — stanowiła na sejmikach siłę zdolną do blokowania legislacji antyprotestanckiej. A konfederacja warszawska — choć coraz częściej łamana — formalnie gwarantowała wolność wyznania.

Mimo tych trudności kontrreformacja odnosiła sukcesy powolne, ale realne. Od początku XVII wieku coraz więcej rodzin szlacheckich wracało do katolicyzmu — częściowo pod wpływem jezuickiej edukacji, częściowo pod presją społeczną: katolicyzm stawał się coraz wyraźniej wyznaniem „lojalnym” wobec Korony. To stopniowe „katolicyzowanie” szlachty pruskiej osłabiało pozycję protestanckich miast, które traciły naturalnych sojuszników.

Gdańsk obserwował te procesy z rosnącym niepokojem. Rada miejska prowadziła aktywną politykę obronną: wspierała finansowo protestanckie parafie na terenach wiejskich, fundowała stypendia dla studentów teologii, drukowała pisma polemiczne skierowane przeciw jezuitom. Ta „obrona protestantyzmu” — prowadzona środkami dyplomatycznymi, finansowymi i wydawniczymi — stanowiła stałe tło gdańskiego życia publicznego od końca XVI do końca XVIII wieku.