8.7. Wojna Batorego z Gdańskiem (1576-1577) — próba ogniowa

8.7. Wojna Batorego z Gdańskiem (1576-1577) — próba ogniowa

Żaden opis relacji między protestanckim Gdańskiem a katolicką Koroną nie byłby kompletny bez omówienia konfliktu z królem Stefanem Batorym — epizodu, który wystawił model koegzystencji na najcięższą próbę i który mógł zakończyć się katastrofą, ale ostatecznie zakończył się kompromisem, wzmacniającym — paradoksalnie — pozycję miasta.

Po śmierci Zygmunta II Augusta (1572) i krótkim panowaniu Henryka Walezego (1573-1574), na tron polski wybrano Stefana Batorego — siedmiogrodzkiego księcia, człowieka energicznego, zdecydowanego i mało skłonnego do tolerowania oporu. Gdańsk odmówił uznania nowego króla — nie z powodów religijnych (Batory, choć katolik, był człowiekiem tolerancyjnym w sprawach wyznaniowych), lecz z powodów politycznych i ekonomicznych: obawiano się, że nowy władca ograniczy przywileje handlowe miasta.

Konflikt eskalował do otwartej wojny. W 1577 roku Batory oblężył Gdańsk — oblężenie zakończyło się jednak niepowodzeniem, bo potężne fortyfikacje miasta i determinacja obrońców okazały się nie do pokonania. Po kilkumiesięcznym impasie zawarto porozumienie, na mocy którego Gdańsk uznał Batorego za króla w zamian za potwierdzenie swoich przywilejów. Status quo religijny nie uległ zmianie — gdańscy protestanci zachowali wszystkie swoje prawa i kościoły.

Epizod bateryjski jest ważny z kilku powodów. Po pierwsze, pokazał, że Gdańsk jest zdolny do zbrojnego oporu — co znacznie wzmocniło pozycję negocjacyjną miasta w przyszłych sporach z Koroną. Po drugie, potwierdził, że kwestie wyznaniowe — choć bywały instrumentalizowane w konfliktach politycznych — nie były główną osią sporów między miastem a królem. Po trzecie, utrwalił model, w którym relacje między Gdańskiem a Koroną opierały się na negocjacji i kompromisie, nie na jednostronnym narzucaniu woli — model, który przetrwał do rozbiorów.