8.9. Kalwinizm w Gdańsku — wyznanie gdańskich elit

8.9. Kalwinizm w Gdańsku — wyznanie gdańskich elit

Choć rozdział ten poświęcony jest przede wszystkim relacjom luterańskiego Gdańska z katolicką Koroną, nie można pominąć jeszcze jednego wątku, który komplikował obraz wyznaniowy miasta: obecności kalwinizmu.

Kalwinizm — reformacja genewska Jana Kalwina — dotarł do Gdańska w drugiej połowie XVI wieku i znalazł zwolenników przede wszystkim wśród patrycjatu i bogatego kupiectwa. O ile luteranizm był wyznaniem większości — rzemieślników, drobnych kupców, ludu miejskiego — o tyle kalwinizm był wyznaniem elity: intelektualnie wyrafinowanym, organizacyjnie zdyscyplinowanym, atrakcyjnym dla ludzi, którzy w surowości kalwińskiej etyki i w demokratycznym ustroju prezbiteriańskim widzieli wartości odpowiadające ich własnym aspiracjom.

Obecność kalwinistów w gdańskim patrycjacie miała ciekawe konsekwencje. Jakub Fabricius — rektor Gymnasium Academicum, który przeprowadził wielką reformę programową w 1580 roku — był kalwinistą, nie luteraninem. Oznaczało to, że najważniejsza instytucja edukacyjna miasta, kształcąca przyszłych pastorów i nauczycieli, pozostawała pod wpływem teologii, która różniła się od oficjalnej teologii luterańskiej. Napięcia między luteranami a kalwinistami — dotyczące zwłaszcza doktryny o Wieczerzy Pańskiej — bywały ostre, choć nigdy nie doprowadziły do otwartego konfliktu.

Dla relacji z Koroną obecność kalwinistów w Gdańsku miała znaczenie o tyle, że kalwinizm był w Rzeczypospolitej wyznaniem znaczącej części szlachty — zwłaszcza w Małopolsce i na Litwie. Gdańscy kalwiniści utrzymywali kontakty z kalwińską szlachtą polską, co tworzyło dodatkową sieć powiązań między protestanckim miastem a protestanckimi elitami w głębi kraju. Bogucka podkreślała, że te ponadwyznaniowe i ponadregionalne kontakty stanowiły ważny element siły negocjacyjnej Gdańska w relacjach z Koroną.