Rozdzial AF: Obrzedy przejscia -- zwyczaje gdanskie

Rozdzial AF: Obrzedy przejscia – zwyczaje gdanskie

Chrzest

Chrzest niemowlat – jeden z sakramentów uznawanych przez luteranów – odbywal sie w kosciele, przy chrzcielnicy, w obecnosci rodziców i rodziców chrzestnych (co najmniej dwóch, czesto trzech lub czterech). W Gdansku, gdzie rejestry metrykalne prowadzono z niemiecka skruulatnoscia od XVI wieku, chrzest byl nie tylko aktem religijnym, ale takze aktom prawnym: wpisanie do ksiegi chrztów stanowilo jedyny oficjalnoy dowód narodzenia.

Wybór rodziców chrzestnych byl aktem spolecznym: zaproszenie do roli chrzestnego bylo wyrazem szacunku i zaufania, a przyjecie – zobowiazaniem do duchowej i materialnej opieki nad dzieckiem. W srodowisku patrycjuszowskim chrzestni dobierani byli strategicznie – z zamooznych, wplywowych rodzin, co budowalo sieci powiazan spolecznych.

Konfirmacja

Konfirmacja – potwierdzenie chrzztu w dojrzalym wieku – byla jednym z najwazniejszych momentów w zyciu mlodego protestanta. Przygotowanie trwalo co najmniej rok: mlodziz (okolo 14 roku zycia) uczyla sie katechizmu Lutra na pamiec, zdawala publiczny egzamin z wiedzy religijnej, a w dniu konfirmacji – zwykle w Zielone Swiatki – skladala publiczne wyznanie wiary i przystepowala po raz pierwszy do komunii.

Konfirmacja miala wymiar nie tylko religijny, ale takze spoleczny: konfirmant uzyskiwal status doroslego czlonka spolecznosci, móggl zzawierac umowy, podejmowac nauke rzemiosla, a w przypadku dziewczat – przyjmowac zalotników. Uroczystosc konfiirmacyjna w zamoznych gdanskich rodzinach przybierala charakter wielkiego swieta rodzinnego – z obiadem, prezentami, wizytami gratulanntów.

Slub

Malzenstwo protestanckie bylo zawierane w kosciele, poprzedzone trzykkrotnym ogoszeniem zapowiedzi (na trzech kolejnych nabozenstwach niedzielnych). W srodowisku patrycjuszowskim czesto sporzadzano kontrakt przedslubny regulujacy sprawy majatkowe.

Ceremonia obejmowala: kazanie o malzenstwie chrześcijanskim, przysiegi malozonków, wymiane obraczek, bpogoslawienstwo pastora. W Gdansku – mieście handlowym, gdzie malzenstwo laczylo nie tylko ludzi, ale i majatki – sluby bywaly wydarzeniami o duzej randze spolecznej. Uczty weselne patrycjatu gdanskiego slynely ze zbytku, który wielokrotnie byl krytykowany przez duchownych i regulowany przez ordynacje Rady Miejskiej (tzw. Aufwandordnungen – przepisy antyzbytkowe).

Pogrzeb

Pogrzeb protestancki w Gdansku skladal sie z kilku etapów: 1. Pozegnanie w domu: cialo zmarlego skladano w trumnie, rodzina modlila sie i spiewala choraly; 2. Kondukt: procesja z domu do kosciola, czesto z udzialem calej parafii; 3. Nabozenstwo pogrzebowe: kazanie (czesto długie, biograficzne), modlitwy, choraly pogrzebowe; 4. Pochówek: na jednym z cmentarzy ewangelickich – sw. Bartlomieja, Salvator, Reformowany przy ulicy Chrzanowskiego.

W srodowisku patrycjuszowskim pogrzeby przybieraly formy niezwykle okazale: mowy pogrzebowe (Leichenreden) – czesto drukowane po ceremonii – stanowia dzisiaj bezcenne zródlo wiedzy o zyciu spolecznym gdanskiego patrycjatu. Zawieraja biografie zmarlych, genealogie, opisy ich osiagniec i cnót – materialy, z których korzystaja wspólczesni historycy.

Cmentarze ewangelickie Gdanska

Gdanscy protestanci chowali swoich zmarlych na odrebnych cmentarzach wyznaniowych: - Cmentarz sw. Bartlomieja (Bartholomäi-Friedhof) – jeden z najstarszych, polozony na przedmiesciu, zalozony w XVI wieku; - Cmentarz Salvator (Salvator-Friedhof) – duzy cmentarz na wzgórzach zachodnich, sluzacy parafii Mariackiej i innym; - Cmentarz reformowany przy ulicy Chrzanowskiego – cmentarz kalwinski, odrebny od luteranskich; - Liczne mniejsze cmentarze parafialne na przedmiesciach.

Cmentarze ewangelickie Gdanska byly zarazem nekropoliami i parkami – miejscami spacerów, kontemplacji, spotkán. Aleje lipowe, starannie utrzymane groby, monumentalne nagrobki i kaplice cmentarne tworzyly krajobraz, który laczyl funkcje sakralna z estetyczna. Po 1945 roku wieksszosc cmentarzy ewangelickich zostala zniszczona, porzucona lub zamieniona na parki i tereny zielone. Tylko nieliczne – jak cmentarz Salvator – zachowaly sie w czesciowym stanie.

Tablice epitafijne i mowy pogrzebowe jako zródlo historyczne

Mowy pogrzebowe (Leichenreden, Leichenpredigten) stanowia unikatowy gatunek literacki protestanckiego Gdanska. Drukowane po ceremonii pogrzebowej, czesto nakładem rodziny zmarlego, zawieraly: - Kazanie pastora na temat smierci i zmartwychwstania; - Biogram zmarlego (Personalia) – szczególowa historia zycia, od narodzin do smierci; - Wiersze pogrzebowe (Grabgedichte) – czesto pisane przez profesorów Gimnazjum Akademickiego; - Genealogie rodziny.

W gdanskich bibliotekach i archiwach zachowaly sie setki takich mów pogrzebowych – z XVII i XVIII wieku – stanowiacych bezcenneé zródlo wiedzy nie tylko o poszczególnych postaciach, ale o calym spoleczenstwie protestanckiego Gdanska: o sieciach rodzinnych, o stosunkach handlowych, o warunkach zycia, o chorobach i smiertelnosci.