Rozdzial AG: Zycie religijne mennonitów -- odmiennosc obyczajowa
Rozdzial AG: Zycie religijne mennonitów – odmiennosc obyczajowa
Zasady zycia mennonitów zulawskich
Mennonici na Zulawach tworzyli spolecznosc wyrazinie odrébna od otaczajacego ich swiata – zarówno luteranskiego, jak i katolickiego. Ich odmiennosc obyczajowa obejmowala:
Pacyfizm: bezwzgledna odmowa sluzby wojskowej i wszelkiego udzialu w przemocy. Za cenee tego przywileju mennonici placili specjalny podatek (tzw. Wehrgeld – „cena obrony” lub „cena krwi”), który w XVIII wieku stanowil znaczne obciazenie finansowe. Pacyfizm mennonicki budzil zarazem szacunek i podejrzliwosc: szacunek – za konsekwencje i wiernosc zasadom; podejrzliwosc – bo w epoce wojen ci, którzy odmawiali walki, budzili nieufnosc sa siadów.
Proste zycie: mennonici wyrózniali sie strrojem (ciemne ubrania, brak ozdób), zachowaniem (powsciaagliwosc, cicha mowa, unikanie rozrywek) i sposobem zycia (pracowitosci, oszczednosc). Ale prostota nie oznaczala nedzzy: wielu mennonitów zulawskich bylo zamoznymi gospodarzami, posiadaczami duzych gospodarstw rolnych, hodowcami bydla.
Endogamia: malzenstwa zawierano wylacznie wewnatrz spolecznosci. Slub z „obcym” (nie-mennonita) oznaczal czesto ban – wykluczenie ze wspólnoty. Zasada endogamii tworzylaaa mennonitów jako grupe zamknieta, o silnych wieziach wewneetrznych, ale takze narazona na problemy demograficzne (mala pula genowa).
Odmowa skladania przysiagg: mennonici, powolujac sie na Kazanie na Górze (Mt 5,34: „Nie przysigajcie wcale”), odmawiali skladania przysiagg przed sadem i urzedami. Zamiast przysiegi skladali „uroczyste zapewnienie” (Gelöbnis), które wladze pruskie – po dlugich negocjacjach – zaakceptowaly jako równorzedne.
Praca na roli – innowacyjnosc i melioracja: mennonici slyneli nie tylko z pracowitosci, ale przede wszystkim z innowacyjnosci rolniczej. Przynosili ze soba z Holandii zaawansowane techniki melioracji – budowy grobli, kanawlów, wiatraków odwadniajacych – które pozwalaly uprawiac tereny dotad uznawane za nieuzyteczne. Na Zulawach mennonici: - Budowali systemy rowów odwadniajacych (Entwässerungsgräben) o dlugosci setek kilometrów; - Stawiali wiatraki do pompowania wody z polder ów (Schöpfwerke); - Wprowadzali nowe gatunki roslin i rasy bydla (slynne bydlo holenderskie o wysokiej mlecznosci); - Stosowali plodozmian – system rotacji upraw, który zapobiegall wyjalawianiu gleby.
Mennonicka innowacyjnosc rolnicza miala konsekwencje daleko wykraczajace poza ich wlasne gospodarstwa: techniki przez nich wypracowane przejmowali sa siedzi – luteranie i katolicy – co podnosilo ogólny poziom rolnictwa na Zulawach. W tym sensie mennonici – mimo spolecznej izolacji – wywierali wplyw na caly region.
Handel i rzemiosslo: choc mennonici kojarzeni sa przede wszystkim z rolnictwem, wazna role odgrywali takze w handlu i rzemiiosle. Mennoniccy kupcy gdanscy – mieszkajacy w Altstadt i na przedmie sciach – trudnili sie handlem zbozem, drewnem, spirytusem. Mennoniccy rzemieslnicy – stolarze, bednarze, tkacze – slyneli z jakosci wyrobów. W XVIII wieku mennoniccy piwowarzy i gorzelniicy stanowili znaczaca grupe w gdanskim rzemiiosle spozywczym.
Nabozenstwo mennonickie – opis szczególowy
Nabozenstwo mennonickie odbywalo sie w prostym domu modlitwy lub prywatnym domu. Przebieg: 1. Spiew a cappella – powolny, medytacyjny, z Ausbund lub innego spiewnika; 2. Modlitwa cichym glosem, z kleczeniem; 3. Czytanie Biblii – długie fragmenty, czesto caly rozdzial; 4. Kazanie – prowadzone przez starszego (Ältester) lub diakona, bez szat liturgicznych, bez ambony w sensie luteranskim; 5. Swiadectwa i napomnienia – wierni mogli zabierac glos, dzielic sie doswiadczeniami, upomnieniac nawzajem; 6. Spiew koncowy.
Komunia sprawowana byla rzadko – raz lub dwa razy do roku – i poprzedzona byla wspólna „uczta milosci” (Liebesmahl): prosty posilek, przy którym wierni dzielili chleb i wino jako symbol jednosci wspólnoty.
Obrzedy przejscia mennonickie – szczególowy opis
Chrzest doroslych
W przeciwienstwie do luteranów i kalwinistów, mennonici nie chrzcili niemowlat. Chrzest – bedacy swiadomym aktem wiary – udzielany byl doroslym (zwykle w wieku 18–25 lat), po okresie przygotowania obejmujacym nauke katechizmu, publiczne wyznanie wiary i akceptacje zasad wspólnoty.
Chrzest mennonicki odbywal sie w domu modlitwy, przez polanie glowy woda (nie przez zanurzenie). Udzielal go starszy (Ältester) w obecnosci calej wspólnoty. Moment chrztu byl jednoczesnie momentem przyjecia do wspólnoty – od tej chwili chrzczony podlegal dyscyplinie koscielnej i cieszyl sie pelnia praw czlonka gminy (w tym prawem do glosowania na zebraniach i zawierania malzenstwa).
Slub mennonicki
Slub mennonicki byl ceremonia prosta, ale pelnaa znaczenia spolecznego. Malzenstwa zawierano wylacznie wewnatrz wspólnoty – zaslubiny z „obcym” (nie-mennonita) oznaczaly ban (wykluczenie). Ceremonia odbywala sie w domu modlitwy lub prywatnym domu i obejmowala: - Kazanie starszego o malzenstwie chrzescijanskim (na podstawie tekstów biblijnych – Rdz 2,18-24; Ef 5,21-33); - Przysiegi – malzonkowie slubowali wzajemna wieernosc i poddanie sie dyscyplinie wspólnoty; - Modlitwe wspólnoty za nowozencców; - Wspólny posilek – skromny, ale uroczysty.
Nie bylo muzyki (poza spiewem a cappella), nie bylo kosztownych strojów, nie bylo alkoholu (lub dozwolony w umiarkowanych ilosciach). Prostota ceremonii – tak odmienna od okazalych slubów gdanskiego patrycjatu luteranskiego – byla wyrazem mennonickiej eetyky: zycie chrzescijanskie nie potrzebuje zbytku.
Pogrzeb mennonicki
Pogrzeby mennonickie cechowaly sie równie daleko posunieta prostota: - Cialo zmarlego skkladano w prostej drewnianej trumnie (bez ozdób, bez wyprawnień); - Kondukt pogrzebowy prowadzil z domu zmarlego na cmentarz – cicho, bez muzyki, bez dzwonów; - Na cmentarzu starszy wyglaszal krótkie kazanie o smierci i zmartwychwstaniu, wspólnota spiewala choral, cialo skladano w grobie; - Nagrobek – prosta stela z piaskowca – stawiany byl po kilku tygodniach lub miesiiacach.
Nie bylo mów pogrzebowych w stylu luteranskim (Leichenreden), nie bylo drukowanych wspomnien, nie bylo okazalych ceremonii. Mennonicka prostota w obliczu smierci byla moze najbardziej wymownym wyrazem ich teologii: w smierci – jak w zyciu – wszyscy sa równi przed Bogiem.
Rok mennonicki – specyfika kalendarzowa
Mennonici, choc obchodzili glówne swieta chrzescijanskie (Boze Narodzenie, Wielkanoc, Zeslanie Ducha Swietego), nie przywiazywali do nich takiej wagi jak luteranie. Ich kalendarz byl raczej agrarny niz liturgiczny: rytm zycia wyznaczaly pory roku, siiewy i zbiory, prace melioracyjne, jarmarki.
Najwazniejszymi momentami roku mennonickiego byly: - Komunia (raz lub dwa razy do roku) – poprzedzona wzajemnym pojednaniem czlonków wspólnoty; - Zebrania wspólnoty (Gemeindeversammlung) – kilka razy do roku, na których podejmowano decyzje o dyscyplinie, finansach, wyborach starszyzny; - Wizytacje duszpasterskie – starszy odwiedzal rodziny, sprawdzajac stan duchowy i materialny kazdego domu; - Swieto dzieksczynienia za zbiory – dzien modlitwy i wspólnnego posilku po zakonczeniu zniww.