Rozdzial W: Mennonici i kalwinisci -- biogramy — Protestantyzm Pomorza Gdańskiego

Rozdzial W: Mennonici i kalwinisci – biogramy

1. Dirk Philips (1504–1568): twórca tozsamosci mennonickiej na Zulawach

Zyciorys

Dirk Philips urodzil sie w 1504 roku w Leeuwarden we Fryzji (dzisiejsza Holandia). Byl synem ksiedza katolickiego – okolicznosc, która w tamtych czasach nie byla rzadkoscia, ale która czynila jego pozycje spoleczna dwuznaczna. Wraz z bratem Obbe Philipsem nalezal do pierwszego pokolenia anabaptystów – chrzescijan, którzy odrzucali chrzest niemowlat i domagali sie swiadomego chrztu doroslych.

Bracia Philips zostali ochrzczeni przez uczniów Jana Matthijsa, jednego z przywódców radykalnego skrzydla anabaptyzmu. Ale w przeciwienstwie do Matthijsa i jego nastepcy Jana z Lejdy, którzy doprowadzili do krwawej dyktatury teokratycznej w Münsterze (1534–1535), Dirk i Obbe odrzucili przemoc i staeneli po stronie pacyfistycznego nurtu ruchu. Obbe, rozczarowany naduzyciami radykalów, wycofal sie z ruchu okolo 1540 roku – ale przedtem ordynowal na starszego (biskupa) zarówno swojego brata Dirka, jak i Menno Simonsa – czlowieka, który dal nazwe calemu ruchowi.

Zulawski wymiar jego dzialalnosci

Pod duchowym przywództwem Dirka Philipsa w polowie XVI wieku na Zulawach Wislanych i w okolicach Gdanska powstaly dziiesiatki osad mennonickich. Holenderscy osadnicy – uciekajacy przed przes ladowaniami w swojej ojczyznie – znalezli na podmoklyh ziemiach delty Wisly idealne warunki: ziemia, której nikt nie chcial uprawiac, bo była zbyt mokra i zbyt niebezpieczna, ale którą Holendrzy umieli osuszayc i zagospodarowac.

Dirk Philips nie tylko ksztaltowal teeologie i etyke spolecznosci mennonickiej; ustanawial takze zasady organizacyjne, które obowiazywaly na Zulawach przez nastepne dwa stulecia: - Ban (wykluczenie) jako najwyzsza kara za naruszenie zasad wspólnoty; - Meidung (unikanie) – obowiazek zerwania kontaktów z wykluczonymi, nawet jesli byli czlonkami rodziny; - Endogamia – malzenstwa wylacznie wewnatrz wspólnoty; - Pacyfizm – bezwzgledna odmowa sluzby wojskowej i udzialu w przemocy.

Te zasady tworzyly z mennonitów spolecznosc zarazem zamknieta i niezwykle spojna – „naród w narodzie”, zyjaczy wedlug wlasnych regul w srodku polsko-niemieckiego Pomorza.

2. Georg Hansen (XVII w.): starszy mennonitów zulawskich

Georg Hansen pelnil funkcje Ältestera (starszego) – najwyzszego duchownego w lokalnej spolecznosci mennonickiej. W przeciwienstwie do luteranskich superintendentów, Hansen nie miescl biura, nie dysponowal aparatem biurokratycznym, nie uzdstawioanal porzadków koscielnych. Jego autorytet opieralss sie na osobistej poboznosci, znajomosci Pisma Swietego i zaufaniu wspólnoty.

Dzialalnosc Hansena obejmowala: - Podróze duszpasterskie: mennonici zylii rozproszeni w dziesiatkach wsi na Zulawach, wiec starszy musial nieustannie podrózzowac miedzy osadami, prowadzac nabozensstwa, rozstrzygajac spory, udzielajac chrztów i slubów. - Dyscyplina koscielna: Hansen nadzeorowal przestrzeganie zasad wspólnoty. Za powazne wykroczenia – malzenstwo z „obcym”, udzial w wojnie, nieuczciwy handel, pijanstwo – grrozil ban, czyli wykluczenie ze wspólnoty. Decyzja o banie zapadala na zebraniu wspólnoty, ale to starszy proponowals i uzasadnial kare. - Kontakty z wladzami: Hansen musial takze utrzymywac relacje z wladzami pruskimi i gdanskimi – negocjowac warunki tolerancji, placic podatki zastepczé za zwolnienie ze sluzby wojskowej (tzw. „cene krwi”), odpierac skargi saziadów.

Hansen jest postacia typowa dla mennonickiego modelu przywództwa: nie charyzmatyczny prorok, ale cierpliwy, pracowity organizator zycia codziennego niewielkiej, zamknietej spolecznosci.

Uwaga o zródlach do historii mennonitów zulawskich

Odtworzenie biografii poszczególnych mennonitów zulawskich napotyka na zasadnicze trudnosci zródlowe. Mennonici – w przeciwienstwie do luteranów – nie prowadzili systematycznych ksiag metrykalnych (chrzty, sluby, pogrzeby) az do XVII–XVIII wieku. Najwazniejszym zródlem do ich historii sa: - Korespondencja miedzy gminami (zachowana fragmentarycznie w archiwach holenderskich i niemieckich); - Protokoly zebrañ wspólnoty (rzadko zachowane); - Akta wladz pruskich i gdanskich dotyczace podatków, ograniczen prawnych, spraw sadowych z udzialem mennonitów; - Mennonicka literatura martyrologiczna – Martyrs Mirror van Brachta (1660), Ausbund (1564); - Badania genealogiczne prowadzone przez organizacje mennonickie (Mennonite Heritage Centre, Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online).

Z tego powodu biogramy mennonitów sa z koniecznosci mniej szczególowe niz biogramy luteranskich duchownych – nie z powodu mniejszego znaczenia tych postaci, ale z powodu ubóstwa zachowanych zródel.

3. Szkockie rody kupieckie: Forbes, Davidson i inni

Szkoci w Gdansku

Od konca XIV wieku do Gdanska napliywali kupcy i rzemiéeslnicy ze Szkocji – kalwinisci, którzy w miescie nad Motlawa szukali zarówno mozliwosci handlowych, jak i wolnosci wyznaniowej. W polowie XVII wieku liczba Szkotów, którzy osiedlili sie w Rzeczypospolitej, szacowana jest na co najmniej 30 000, z czego znaczna czesc zamieszkala w Gdansku i okolicach.

Szkocka kolonia w Gdansku miala wyrazna tozsamosc wyznaniowa: byli kalwinistami, nalezeli do gminy reformowanej (nie luteranskiej) i utrzymywali silne wieezi z innymi szkockimi gminami w Rzeczypospolitej – w Elblägu, Poznaniu, Krakowie, Toruniu i na Litwie (zwlaszcza w Kiejdanach – Kedainiai – najwazniejszym osrodku kalwinizmu w Wielkim Ksiestwie Litewskim).

William Forbes – „Danzig Willie”

Najbardziej legendarnym szkockim kupcem zwiazanym z Gdanskiem byl William Forbes, znany pod barwnym przydomkiem „Danzig Willie”. Forbes zbudowal swoje bogactwo na handlu miedzy Gdanskiem a Szkocja – eksportowal zboze, drewno i towary wschodnie, importowal wedline, sukno, wegiel i ryby. Zyski z tego handlu byly tak ogromne, ze Forbes móggl wybudowac w Szkocji spektakularny zamek Craigievar Castle – jedno z najpieksniejszych dziel architekktury szkockiej, stojace do dzisiaj.

Forbes – i inni szkoccy kupcy, tacy jak rodziny Davidson, Guthrie, Ramsay – tworzyli siec handlowa opartaa na dwóch filarach: wspólnym pochodzeniu etnicznym i wspólnym wyznaniu kalwinskim. Siec ta rozciagala sie od portów szkockich (Dundee, Edinburgh, Aberdeen) przez morze Baltyckie do Gdanska, Królewca, Rygi i dalej – na wschodnie kresy Rzeczypospolitej.

Kalwinizm jako spoiwo spoleczne

Kalwinizm pelnil w szkockiej kolonii funkcje nie tylko religijjna, ale przede wszystkim spoleczna. Kosciol reformowany byl miejscem, gdzie zawierano transakcje, skojarzano malzenstwa, rozstrzygano spory handlowe. Kazania w jezyku angielskim (lub szkockim dialekcie) podtrzymywaly tozsamosc etniczna; starszyzna koscielna sprawowala nieformalana wladze nad wspólnota.

Z biegiem pokolen szkockie rodziny asymilowaly sie – uczyyy sie niemieckiego, wiazaly malzenstwami z gdanskimi patrycjuszami, przejmowaly niemieckie nazwiska. Ale ich kalwinski etos – pracowitoscé, oszczednosc, dyscyplina – pozostawal znakiem rozpoznawczym jeszcze przez dlugi czas.

Dzielnica Nowe Szkoty (Neuschottland, dzisiejsze Nowe Szkoty w Gdansku) zachowala do dzisiaj nazwe przypominajaca o obecnosci szkockich osadników. Jest to jeden z niewielu materialnych sladów tej niezwyklej spolecznosci w tkance wspólczesnego miasta.

Kosciól reformowany w Gdansku – struktura organizacyjna

Gmina kalwinska (reformowana) w Gdansku miala odrerbna od luteranskiej strukture organizacyjna. Najwazniejsze róznice:

Prezbiterialna forma rzadów: kosciolem reformowanym rzadzila rada starszych (prezbiteriium), zlozona z pastora, starszych (elders) i diakonów – wszyscy wybierani przez wspólnote. Nie bylo superintendenta ani hierarchicznego urzedu duchownego;
Synod: koscioly reformowane regionu (Gdansk, Elblag, Torun) laczyla wspólnota synodalna – zgromadzenie przedstawicieli poszczególnych zborów, które podejmowalo decyzje w sprawach doktrynalnych i organizacyjnych;
Rola laików: w kosciele reformowanym laicy (swiecccy czlonkowie wspólnoty) mieli znacznie wieksza wladze niz w luterarnskim – starsi i diakoni, wybierani przez zbór, uczestniczydi w zarzadzaniu na równi z pastorem;
Dyscyplina koscielna: kalwini stosowali rygorystyczna dyscypline – publiczne upomnienia, zawieszenie w prawach czlonka, ekskomunika. Kontrola moralnosci wiernych byla bardziej surowa niz w luteranskich parafiach.

Gmina reformowana w Gdansku – choc mniejsza od luteranskiej – byla spolecznoscia zwarta, zamozzna i wplywowa. Jej czlonkowie – kupcy, prawnicy, lekarze, profesorowie – nalezeli do elity intelektualnej i ekonomicznej miasta. Kalwinizm w Gdansku nie byl wyznaniem mas, ale wyznaniem elit – co nadawalo mu charakter odmienny od luteranizmu, który obejmowal wszystkie warstwy spoleczne.