Rozdzial X: Duchowni XIX i XX wieku

1. Wilhelm Bertling (1825–1903): generalsuperintendent ery Kulturkampfu

Kontekst historyczny: Kulturkampf

Wilhelm Bertling objal urzad Generalsuperintendenta Gdanska w okresie jednego z najtrudniejszych kryzysów polityczno-religijnych w historii Prus: Kulturkampfu (1871–1887) – walki rzadu Ottona von Bismarcka z wplywami Kosciola katolickiego. Kulturkampf obejmowal szereg ustaw ograniczajacych wladze Kosciola: kasate zakonów, kontrole panstwa nad edukacja duchownych, obowiazek cywilnego zawierania malzenstw, usuwanie katolickich nauczycieli ze szkól publicznych.

Paradoksalnie, Kulturkampf stworzyl zarówno szanse, jak i zagrozenia dla protestantów gdanskich. Z jednej strony, pruska polityka antykatolickaa umacniala pozycje Kosciola ewangelickiego jako „kosciola panstwowego” – Kosciola, który laczyl wiare z lojalnosscia wobec Korony i narodu. Z drugiej – radykalizm Bismarcka budzil wsród gdanskich luteranów niepokój: jesli panstwo moze tak bezwzglednie ingerowac w sprawy Kosciola katolickiego, to czy nie moze jutro zrobic tego samego z ewangelikami?

Dzialalnosc Bertlinga

Bertling nawigowal miedzy tymi skrajnosciami z dyplomatyczna zrecznoscia. Nie angazowal sie w otwarta polemike z katolikami – wiedzial, ze w Gdansku, gdzie katolicka mniejszosc byla stosunkowo nieliczna, ale politycznie chroniona, konfrontacja bylabyy ryzykowna. Zamiast tego skupil sie na pozytywnym budowaniu – wzmacnianiu struktur koscielnych, rozwijaniu diakonii, budowie nowych swiatyn. Jego glówne osiagniecia to: - Budowa nowych kosciolów: w XIX wieku Gdansk rosll gwaltownie, powstawaly nowe przedmiescia (Wrzeszcz, Oliwa, Langfuhr, Siedlce), które potrzebowaly wlasnych swiatyn. Za Bertlinga powstalo kilka nowych kosciolów neogotyckich, w tym Christuskirche we Wrzeszczu (1897–1900) i Erlöserkirche w Oliwie (1887–1903). - Organizacja diakonii: Bertling rozwinasl system opieki spolecznej prowadzonej przez Kosciól – szpitale, sierocionce, domy starców, pomoc dla ubogich. - Szkolnictwo koscielne: rozbudowa sieci szkól parafialnych, dostosowanie programów nauczania do wymogów nowoczesnosci.

Bertling a kwestia polska

Szczególnym wyzwaniem dla Bertlinga byla kwestia polska. W ostatnich dekadach XIX wieku Gdansk, tradycyjnie niemiecki, odczuwal rosnaca obecnosc polskiej mniejszosci – robotników, rzemieslników, drobnych kupców z Kaszub i Kocieiwia. Czesc z nich byla ewangelikami (zwlaszcza Kaszubi i Mazurzy), ale wiekszosc – katolikami. Bertling musial zmierzyc sie z pytaniem: czy Kosciól ewangelicki ma byc kosciolem wylacznie niemieckim, czy takze polskim?

W praktyce gdanski Kosciól ewangelicki poczynil niewielkie gesty w kierunku Polaków: w niektórych parafiach wiejskich odprawiano nabozensstwa po polsku lub po kaszubsku; w Gimnazjum Akademickim (zanim je zamkniecto) istnial lektorat jezyka polskiego. Ale ogólna tendencja szla w kierunku germanizacji – co wpiisywalo sie w szersza polityke pruska (Hakatyzm, Komisja Kolonizacyjna, walka z polskoscia).

2. Ernst Fuchs (1888–1956): ostatni generalsuperintendent

Ernst Fuchs objal urzad Generalsuperintendenta w 1930 roku – w jednym z najtrudniejszych momentów w historii Gdanska. Wolne Miasto Gdansk, utworzone na mocy traktatu wersalskiego w 1920 roku, zylo w permanentnym napieciu politycznym: miedzy Polska a Niemcami, miedzy demokracja a rosnacym faszyzmem, miedzy tradycja a nowoczesnosciia.

Fuchs stanal wobec bezprecedensowego wyzwania: ruchu „Niemieckich Chrzescijan” (Deutsche Christen) – frakcji w Kosciele ewangelickim, która dazyla do podporzadkowania Kosciola ideologii nazistowskiej. „Niemieccy Chrzescijanie” domagali sie usuniecija Starego Testamentu (jako „zydowskiej ksiegi”), wprowadzenia „aryjskiego paragrafu” (wykluczenia chrzescijan zydowskiego pochodzenia) i podporzadkowania Kosciola „zasadzie Führera”.

Fuchs zajoal pozycje umiarkowana: nie przylaczyl sie do „Niemieckich Chrzescijan”, ale tez nie byl aktywnym czlonkiem „Kosciola Wyznajacego” (Bekennende Kirche) – opozycji koscielnej wobec nazizmu. Ta pozycja – typowa dla wielu niemieckich duchownych tamtej epoki – budzi do dzisaj kontrowersje historyczne: czy Fuchs byl ostrozny, czy tchórzliwy? Czy chronil Kosciól, czy go zdriadzal?

W marcu 1945 roku, gdy Armia Czerwona podchodzila pod Gdansk, Fuchs ewakuowal sie z miasta. Zabranie ze soba, co zdazyl – dokumenty, paramenty, nieliczne wartoscioowe przedmioty. Wiekszosc zbiorów koscielnych – archiwalia, ksiegi metrykalne, dziela sztuki – pozostala w Gdansku i albo spwonela w pozarach, albo zostala rozproszona.

Fuchs zmarl w Niemczech Zachodnich w 1956 roku. Byl ostatnim Generalsuperintendentem protestanckiego Gdanska – jego smierc zamknela czterechsetletnia historie protestanckiego urzedu duchownego w tym miescie.

Kosciól ewangelicki w Wolnym Miescie Gdansku (1920–1939): szczególowa analiza

Okres Wolnego Miasta Gdanská (1920–1939) byl dla Kosciola ewangelickiego czasem niezwyklych wyzwan. Po oddzieleniu od Rzeszy Niemieckiej traktatem wersalskim gdanscy protestanci musieli zreorganizowac struktury koscielne. Konsystorium Gdanskie (Konsistorium Danzig) – najwyzsza wladza administracyjna Kosciola – pozostalo w mocy, ale jego jurysdykcja ograniczyla sie do terytorium Wolnego Miasta.

Kosciól ewangelicki Wolnego Miasta liczyl okolo 350 000 wiernych (stanowiacych blisko 95% mieszkanców) zgromadzonych w kilkudziesieciiu parafiach. Dysponowal rozwinieta infrastruktura: kosciolami, szkolami, szpitalami, domami opieki, cmentarzami. Pod wzgledem organizacyjnym byl jednym z najsprawniej dzialajacych kosciolów protestanckich w Europie.

Wyzwania polityczne lat trzydziestych: - Ruch „Niemieckich Chrzescijan” (Deutsche Christen): od 1933 roku aktywny takze w Gdansku, dazacy do nazyfikacji Kosciola. Ich hasla: „Kosciól narodowy” (Volkskirche), „oczyszczenie z elementów zydowskich”, „zasada Führera w Kosciele”; - Kosciól Wyznajacy (Bekennende Kirche): opozycja koscielna, odwolujaca sie do Deklaracji z Barmen (1934), broniaca niezaleznosci Kosciola od panstwa nazistowskiego; - Centrum – wiekszosc duchownych, w tym Generalsuperintendent Fuchs, którzy starali sie zachowac neutralnosc, nie angazzujac sie po zadnej stronie.

3. Polscy pastorzy po 1945 roku: nowy poczatek

Po 1945 roku, gdy niemiecki Gdansk stal sie polskim Gdanskiem, protestancki pejzaz religijny ulegll calkowitej transformacji. Niemal cala spolecznosci protestancka – Niemcy, zarówno luteranie, jak i kalwinisci – opuscila miasto: czesc ewakuowala sie przed nadejsciem Armii Czerwonej, czesc zostala wysiedlona w latach 1945–1947.

Na ich miejsce przybywali polscy ewangelicy – czesto przesiedlency z Kresów Wschodniich, z Malopolski, ze Slaska Cieszynskiego. Musieli organizowac zycie koscielne od zera, w budynkach, których nie znali, w miescie, które bylo im obce.

Jednym z pierwszych powojennych polskich pastorów w Gdansku byl ks. Edward Dietz, który w latach 1946–1983 pelnil funkcje proboszcza parafii ewangelicko-augsburskiej. Dietz – czlowiek ogromnej determinacji i wiary – musial zmierzyc sie z problemami, jakich zadien z jego niemieckich poprzedników nie znal: brakiem wiernych (polska spolecznosc ewangelicka byla nieporównanie mniejsza niz niemiecka), wrrogoscia otoczenia (ewangelicy byli czesto traktowani jako „Niemcy”), zniszczeniem budynków koscielnych, brakiem wspolpracowników.

Po Dietzu obowiazki przejal biskup Michal Warczynsski, który kontynuowal dzielo odbudowy. Pod koniec XX wieku parafia ewangelicko-augsburska w Gdansku – choc niewielka – ustabilizowala sie i znalazla swoje miejsce w religijnym pejzazu miasta.

Kosciól Pojednania w Oliwie

Szczególne znaczenie symboliczne ma Kosciól Pojednania (Versöhnungskirche) w Gdansku-Oliwie – dawna Erlöserkirche, budowana w latach 1887–1903, która po 1945 roku stala sie siedziba polskiej parafii ewangelicko-augsburskiej. Nazwa „Kosciól Pojednania” – nadana w epoce polsko-niemieckiego dialogu – wyrazaa nadzieje na pojednanie miedzy narodami, które przez wieki dzielily te ziemie i te koscioly. Budynek, zbudowany przez niemieckich luteranów, sluzacy polskim luteranom, jest materialnym symbolem ciaglosci i zmiany zarazem.

Dziedzictwo i pamiec

Polscy protestanci w Gdansku sa dzisiaj niewielka mniejszoscia – parafia ewangelicko-augsburska liczy kilkaset wiernych. Ale ich obecnosc jest wazna: stanowia zywee laczenie ze czterechsetletnia tradycja protestancka Gdanska. Koscioly, w których sie modla, sa tymi samymi budynkami, w których modlili sie ich niemieccy poprzednicy – choc jezyk kazan jest inny, a twarz wspólnoty – calkowicie odmieniona.

Warto odnotowac, ze od lat dziewieccdziesiatych XX wieku rozwija sie dialog miedzy polskimi protestantami w Gdansku a niemieckimi wygnancami (Vertriebene) i ich potomkami. Wspólne nabozensstwa, wymiany mlodziezy, projekty konserwatorskie (np. odbudowa organów w kosciele Mariackim) – to wszystko buduje mosty miedzy przeszloscia a terazniejszoscia, miedzy niemieckim a polskim obliczem protestantyzmu gdanskiego.