Rozdzial Y: Cechy architektury luteranskiej w Gdansku

1. Dziedzictwo gotyckie i jego adaptacja

Protestanci gdanscy nie budowali nowych kosciolów – nie musieli. W 1557 roku, gdy luteranizm zostal oficjalnie uznany, miasto dysponowalo kilkunastoma monumentalnymi swiatyniami gotyckimi, zbudowanymi w XIII–XV wieku z charakterystycznej baltyckiej cegly. Koscioly te – sw. Marii (Mariacki), sw. Jana, sw. Katarzyny, sw. Trójcy, sw. Bartlomieja, sw. Piotra i Pawla, sw. Mikolaja, sw. Elzbiety, sw. Brygidy – staly sie luteranskie nie w wyniku budowy, ale w wyniku przejecia.

Proces przejmowania kosciolów

Przejmowanie kosciolów nie bylo aktem jednorazowym – rozciagalo sie na dziesieciolecia. Poczatkowo (w latach dwudziestych XVI wieku) chodzilo o dostep do ambony: reformatorzy chcieli glosic kazania w istniejacych kosciolach. Nastepnie – o kontrole nad oltarzem: kto sprawuje komuniew, ten kontroluje zycie sakramentalne parafii. Wreszcie – o pelnna kontrole nad budynkiem, jego wyposazeniem, fiinansami i personelem.

Proces ten nie byl pokojowy. W styczniu 1525 roku thlum wdarl sie do kosciolów i zniszczyl oltarze boczne, figury swietych, relikwiarze – w akcie przemocy, który luteranie poozniej woleli zapominiéc. Ale po 1526 roku, gdy król polski przywrócil porzadek, przejmowanie kosciolów przybralo forme legalna: Rada Miejska, coraz bardziej protestancka w skladzie, stopniowo przejmowala kontrole nad poszczególnymi swiatyniami, powolywal protestanckich pastorów i zmieniala wyposazenie.

Do 1557 roku wiekszosc kosciolów w obrebie murów miejskich byla juz de facto luteranska. Ordinatio Ecclesiastica jedynie zalegalizowala stan faktyczny.

Kosciól Mariacki – przypadek szczególny

Kosciól Najswietszej Marii Panny – Mariacki – zasluguie na szczególna uwage. Jest to jeden z najwiekszych kosciolów ceglanych na swiecie (105 m dlugosci, 66 m szerokosci, wieza 78 m), budowany od 1343 do 1502 roku. Jako kosciól luteranski sluzysl od polowy XVI wieku az do 1945 roku – przez blisko cztery stulecia.

Adaptacja Mariackiego do potrzeb luteranizmu polegala na: - Zachowaniu oltarza glównego – monumentalnego tryptyku gotyckiego – ale zmianie jego funkcji: zamiast ofiary mszalnej sluzyl jako stól do komunii; - Usuniecciu oltarzy bocznych – w gotyckum kosciele bylo ich kilkadziesiat; wiekszosc zniesiono, a w ich miejscu ustawiono lawki, epitafia i nagrobki; - Budowie emporr – gdanskie empory – wielopoziomowe drewniane galerie wzdluz scian bocznych – pozwalaly zmieescic wieksza liczbe wiernych i stanowilyy jeden z najbardziej charakterystycznych elementów wnetrza; - Podwyzszeniu ambony – nowa, monumentalna ambona barokowa zostala umieszczona przy filarze nawy glównej, w miejscu optymalnym akustycznie; - Zachowaniu astronomicznego zegara – zegar Hans Düringera z 1464–1470 roku, z automatami i kalendarzem astronomicznym, pozostal na swoim miejscu jako symbol gdanskiej uczonosci.

Adaptacja przestrzeni gotyckiej do liturgii luteranskiej byla procesem stopniowym i fascynujacym. Gotycka katedra – zaprojektowana tak, by wzrok wiernego biegl w kierunku oltarza glównego, gdzie odprawiano msze swieta – musiala zostac przeksztalcona w przestrzen sluchania: w luteranizmie centrum nabozensstwa stanowilo kazanie, nie Eucharystia.

2. Empory – galerie dla wiernych

Jednym z najwazniejszych elementów architektonicznych, które luteranie wprowadzili do gdanskich kosciolów, byly empory (galerie). W kosciolach katolickich wierni stali w nawie – nie bylo potrzeby siedzenia, bo msza trwala stosunkowo krótko, a role odgrywlala wiernych polegaly glównie na obserwacji liturgii. W luteranizmie, gdzie kazanie mogloo trwac godzine lub dluzej, wierni musieli siedziec – a wiec potrzebowali wiecej miejsc.

Empory – wielopoziomowe galerie wzdluz scian bocznych i czesto na zachodniej scianie kosciola – roozwiazywaliy ten problem. W gdanskich kosciolach empory przybraly formy niezwyklle: wielokondygnacyjne konstrukcje drewniane, czesto bogato zdobione malowanymi scenami biblijnymi.

W kosciele sw. Bartlomieja emporra poludniowa ozdolbiona byla obrazami: Chrystus i setnik z Kafarnaum, Uczta u Szymona, Chrystus uzdrawia niewiaste cierpiacaa na krwotok, Kuszenie Chrystusa – cale cykllee malarskie, które pelnialy funkcje jednoczesnie dekoracyjna i dydaktyczna.

3. Ambona – serce kosciola luteranskiego

Jesli empory byly odpowiedzia na potrzebe siedzenia, to ambona byla odpowiedzia na potrzebe sluchania. W kosciele luteranskim ambona zajmowala pozycje centralna – nie na uboczu, jak w wielu kosciolach katolickich, ale w miejscu, z którego kaznodzieja byl najlepiej widziany i slyszany.

Gdanskie ambony naleza do najwspanialszych w Europie Pólnocnej. Ambona w kosciele sw. Trójcy, wykonana w 1541 roku, jest najstarsza zachowana ambona na Pomorzu Gdanskim. Ambony barokowe – z XVII i XVIII wieku – to monumentalne konstrukcje rzezbiarskie: korpus-mównica z parapetem, zaplecek, baldachim, czesto ozdobione figurami ewangelistów, apostolów, scenami biblijnymi, puttami i girlandami kwiatów.

Szczególna forme przybral tzw. oltarz-ambona (Kanzelaltar) – konstrukcja, w której ambona zostala zintegrowana z oltarzem glównym. W takiej formie ambona umieszczona byla powyzeej mensy oltarzowej, w miejscu, gdzie w kosciele katolickim znajdowwal sie obraz oltarzowy. Oltarz-ambona byl teologicznym manifestem: glosilo, ze Slowo Boze (kazanie) i Sakrament (komunia) sa nierozlaczne i równorzedne.

4. Wplywy niderlandzkie i skandynawskie

Architektura protestancka w Gdansku nie rozwijala sie w izolacji. Miasto, jako port hanzeatycki, utrzymywalo zyywe kontakty handlowe i kulturowe z Niderlandami, Skandynawia, Anglia i polnocnymi Niemcami. Te kontakty prrzekladaly sie na wplywy architektoniczne:

Wplywy niderlandzkie widoczne sa przede wszystkim w wystroju wnetrz: manierystyczne epitafia, plaskorzezby z alabastru, malowidla na emporach. Gdanscy rzemieslnicy – rzezbiarze, malarze, snycerze – czesto ksztalcili sie w Antwerpii, Amsterdamie, Brugii. Styl niderlandzki laczyl bogactwo ornamentacji z precyzja wykonania – cechy, które doskonale odpowiadaly gustom gdanskiego patrycjatu.

Wplywy skandynawskie widoczne sa w architekturze organów i emporr: proste, funkcjonalne formy, jasne kolory drewna, surowa elegancja. Koscioly w Sztokholmie, Kopenhadze i Lubece stanowily wzory dla gdanskich budowniczych.

5. Epitafia – pamiec o zmarlych

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów gdanskich kosciolów protestanckich sa epitafia – tablice upamietniajace zmarlych, czesto o monumentalnych rozmiarach i niezwykejj artystycznej jakosci. Protestanci, którzy odrzucili kult swietych i modlitwe za zmarlych, znalezli w epitafiach forme upamieetnienia, która nie kolidowala z ich teologia: epitafium nie bylo miejscem kultu, ale pamieci – przypomnieniem o cnnotach zmarlego, o przemijalnosci zycia ludzkiego i o nadziei zmartwychwstania.

Gdanskie epitafia pokrywaly sciany kosciolów od podlogi do sklepienia. Kazdee epitafium bylo dzielem sztuki: malowidlo olejne lub akwarela, rzezbba w drewnie lub kamieniu, inskrypcja lacinska lub niemiecka, herby rodzinne, symbole wanitas (zegary, czaszki, klepsydry). Dla historyka sa one zródlem bezcennym: informuja o genealogiach rodzin patrycjuszowskich, o ich zamoznosci, o sieciach powiazan spolecznych, o gustach artystycznych.

6. Nowe koscioly XIX wieku

Gdy w XIX wieku Gdansk zaczal sie rozrastac, powstaly nowe przedmiescia potrzebujace wlasnych kosciolów. Protestanci – po raz pierwszy od czterech stuleci – musieli budowac nowe swiatynie. Dominujacym stylem stal sie neogotyk – swiadomy powrót do sredniowiecznej tradycji ceglanej Gdanska:

Christuskirche (Kosciól Chrystusowy) we Wrzeszczu, budowany w latach 1897–1900 – monumentalna neogotycka budowla z cegly, z wysoka wieza i bogatym programem rzezbbiarskim. Dzis kosciól garnizonowy.
Erlöserkirche (Kosciól Zbawiciela) w Oliwie, budowany w latach 1887–1903 – neogotyk z elementami neoromanskkimi, stojacy do dzisiaj i sluzacy parafii katolickiej.
Heilandkirche (Kosciól Zbawiciela) na Siedlcach – neogotycka budowla z poczatku XX wieku.

Te koscioly, choc budowane w stylu historycznym, mialy wnetrza typowo luteranskie: centralna ambona, empory, oltarz-ambona, miejsca na chór i organy.

7. Chór muzyczny i przestrzen akustyczna

Gdanskie koscioly luteranskie byly projektowane (lub adaptowane) z mysla o muzyce. Chór muzyczny – empora przeznaczona dla chóru koscielnego i muzyków – umieszczany byl zwykle nad wejsciem zachodnim, naprzeciw oltarza. Lokalizacja ta miala sens akustyczny: muzyka plynela od zachodu na wschód, „niosac” slowo ku oltarzowi.

Organy umieszczano na emporze zachodniej lub – w przypadku instrumentów mniejszych – na emporach bocznych. Najwieksze gdanskie organy – w kosciele Mariackim, sw. Jana, sw. Katarzyny – mialy monumentalne prospekty: drewniane fasady zdobione rzeezbami aniolów, instrumentów muzycznych, kwiatów i motywów architektonicznych. Prospekt organowy byl nie tylko obudowa instrumentu, ale dzielem sztuki samym w sobie – czesto projektowanym przez najwybitniejszych rzezbbiarzy i snycerzy.

Akustyka gdanskich kosciolów gotyckich – z ich wysokimi sklepieniami krzyzowo-zebrrowymi, ceglanymi scianami i duza kubatura – sprzyjala muzyce: dlugi poglos (rewerberacja) nadawal choralom i muzyce organowej majestatyczne brzmienie. Luteranie, ceniac muzyke koscielna bardziej niz jakakolwiek inna konfesja protestancka, dbali o utrzymanie i poprawe akustyki swiatyn.

8. Malowidla na emporach i stropach

Osobnym zagadnieniem sa malowidla zdobiace empory i stropy gdanskich kosciolów. W kosciolach katolickich malowidla scienne i stropowe przedstawialy zwykle zycie swietych, sceny z Apokalipsy, alegorie cnót i grzechów. Protestanci zachowali tradycje malarstwa koscielnego, ale zmienili jej tematykee: dominuja sceny biblijne – ze Starego i Nowego Testamentu – traktowane jako ilustracje do kazan i nauczania katechetycznego.

W kosciele sw. Bartlomieja cykl malarski na emporze poludniowej przedstawial sceny z zycia Chrystusa, ulozone chronologicznie, tak by wierny siedzacy na emporze mógfl „czytac” Ewangelie jak komiks – od Zwiastowania po Zmartwychwstanie. Podobne cykle znajdowaly sie w kosciolach sw. Jana i sw. Katarzyny.

Malowidla te, niszczone w czasie II wojny swiatowej i czescciowo restaurowane w ostatnich dekadach, stanowia wazne swiadectwo protestanckiej ikonografii – tradycji, która (wbrew rozpowszechnionym stereotypom) nie odrzucala sztuki, ale podporzadkowywala ja celom dydaktycznym.

9. Chrzcielnice, lawki patronackie i inne elementy wyposazenia

Konfesjonaly

W kosciolach luteranskich – w przeciwienstwie do stereotypu – zachowano spowiedz, choc w zmienionej formie. Spowiedz luteranska (Beichte) byla indywidualna rozmowa z pastorem, w której wierny wyznawal grzechy i otrzymywal rozgrzeszenie (absolucje). W gdanskich kosciolach istnialy konfesjonaly – mniejsze i prostsze niz katolickie, czesto bez kratki oddzielajacej kajacego od spowiednika. Spowiedz poprzedzala komunie: wierny nie mógsl przystapic do Wieczerzy Panskiej bez wyznannia grzechów i otrzymania absolucji. W XVIII wieku, pod wplywem Oswiecenia, praktyka spowiedzi indywidualnej ustapila miejsca ogólnej modlitwie pokutnej (Confiteor) na poczatku nabozensstwa.

Dwa dalsze elementy wyposazenia gdanskich kosciolów luteranskich zasluguja na osobna uwage:

Chrzcielnice: luteranie zachowali chrzest niemowlat (w przeciwienstwie do anabaptystów/mennonitów), wiec chrzcielnica pozostala waznym elementem wnetrza. Gdanskie chrzcielnice – gotyckie (z brazu lub kamienia) i barokowe (z drewna lub marmuru) – ustawione byly zwykle w pobllizu oltarza, na widocznym miejscu. Ich dekoracja – sceny chrztu Jezusa w Jordanie, aniolowie, symbole Ducha Swietego – podkreslala teologiczne znaczenie sakramentu.

Lawki patronackie: w gdanskich kosciolach najbardziej zaszczytne miejsca – lawki w pierwszych rzedach lub w wydzielonych lozach – nalezaly do patrycjuszowskich rodzin, które finansowaly utrzymanie kosciola. Lawki te, czesto ozdbbione herbami i inicjalami wlascicieli, byly dziedziczone z pokolenia na pokolenie. Prawo do konkretnej lawki – „Kirchenstuhlrecht” – bylo elementem statusu spolecznego, porównywalnnym z posiadaniem kamieniicy czy czlonkostwem w gildii.

10. Zniszczenia 1945 roku i odbudowa

Marzec 1945 roku przyniósll kosciolom gdanskim zniszczenia o skali bezprecedensowej. Bitwa o Gdansk (23 marca – 30 marca 1945) zamienila sródmiescie w ruine. Koscioly – jako najwyzsze i najwidoczniejse budynki – byly szczególnie narazone:

Kosciól Mariacki: spalonee wnetrze, zawalone sklepienia, zniszczona wiekszosc wypooozenia. Organy ewakuowane przed bitwa ocalaly. Odbudowa trwala dziesieciolecia – kosciól oddano do uzytku w 1955 roku, ale prace konserwatorskie trwaja do dzis;
Kosciól sw. Jana: cieezko zniszczony, odbudowywany od lat siedemdziesiatych XX wieku, dzis funkcjonuje jako Nadbaltyckie Centrum Kultury;
Kosciól sw. Katarzyny: spalony, odbudowany, ponownie spalony w 2006 roku (pozar dachu), ponownie odbudowany;
Kosciól sw. Bartlomieja: zniszczony, nie odbudowany w pelni;
Kosciól sw. Trójcy: przetrwal w stosunkowo dobrym stanie, dziis kosciol franciszkanów.

Zniszczenia 1945 roku oznaczaly nie tylko strate budynków, ale przede wszystkim utrate bezcennego wyposazenia – epitafiów, ambon, emporr, malowiddel, organów – które przez cztery stulecia ksztaltowaly tozsamosc protestanckiego Gdanská. Odbudowa kosciolów – prowadzona juz w nowej, polskiej i katolickiej rzeczywistosci – przywrócila formy architektoniczne, ale nie mogla przywrócic duchowego kontekstu: koscioly, które przez wieki sluzzyly luteranskiej wspólnocie, staly sie kosciolami katolickimi.