Żuławki — kościół ewangelicki i gmina mennonicka (Fürstenwerder)
Fürstenwerder
- Rok powstania
- 1891
- Czy aktywny dziś
- Nie / zniszczony / nieużywany
- Powiat
- nowodworski
- Typ
- Kościół / zbór
- Denominacja
- mennonicka
Z Wikipedii (PL)
Żuławki, po niemiecku Fürstenwerder, leżą w gminie Stegna na Żuławach Wiślanych i były wsią ewangelicko-mennonicką. Po kościele ewangelickim zostały tylko fundamenty, odsłonięte podczas prac porządkowych na cmentarzu. Zachowała się za to neogotycka kaplica cmentarna w północno-wschodniej części wsi, murowana z cegły z cegielni w Knybawie pod Tczewem, na rzucie kwadratu 6,4 × 6,4 metra, z kryptą grzebalną pod posadzką. Wyremontowano ją w 2019 roku. Cmentarz ewangelicki służył zarówno ewangelikom, jak i mennonitom; razem z kaplicą wpisano go 12 kwietnia 1994 roku do rejestru zabytków pod numerem A-1450. Początek cmentarza źródła datują rozmaicie: zapis ewidencyjny wskazuje pierwszą połowę XVIII wieku, rejestr zabytków — rok 1890, czyli czas budowy kaplicy i nowego kościoła. Wieś nadał Winrich von Kniprode Hansowi von Siemensdorf. Jak podaje Hermann Eckerdt (1868), w czasach krzyżackich proboszcz w Żuławkach, po niemiecku Fürstenwerder, pobierał czynsz z kramu w Niedźwiedzicy, po niemiecku Bärwalde, który przydzielono do uposażenia parafii, a także czynsz z karczmy stojącej na włókach plebańskich w Żuławkach. Ewangelicka obecność jest tu znacznie starsza niż jakikolwiek murowany kościół: Viktor Zirkwitz notuje luterańskiego duchownego już w 1579 roku, a Harnoch potwierdza, że duchownych w Żuławkach wymienia się od 1579 do 1824 roku i że kazania luterańskie zaczęto tu głosić mniej więcej w tym samym czasie co w sąsiednim Bärwalde, to jest od 1578 roku. Duchownym tym był magiste…
Źródła zewnętrzne
- Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku — kwerenda webowa
- Katalog domów modlitwy mennonitów na ziemiach polskich — holland.org.pl — audyt workflow
- Żuławki (Fürstenwerder) — zulawy.infopl.info — portal regionalny
- Menonici — reformacja-pomorze.pl (dom modlitwy Fürstenwerder-Bärwalde 1768) — kwerenda
- Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg — źródło drukowane
- Wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Nowy Dwór Gdański (stan 29 VIII 2026) — źródło drukowane
- Państwowy rejestr nazw geograficznych — Główny Urząd Geodezji i Kartografii — źródło drukowane
- ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 61–96 (wykaz parafii za: E. Dormann, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Danzig 1862, s. 77 nn.) — artykuł naukowy
- „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820 — spis urzędowy
- A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723 — opis topograficzny
- B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 54 — źródło drukowane
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Fuerstenwerder” — źródło drukowane
- H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 36 — źródło drukowane
- A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 174, 256, 257, 258 — źródło drukowane
- Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 144–145, pozycja 32 — źródło drukowane
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 23 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 59; t. 2, s. 464; t. 3, s. 708, 753, 798, 850, 873, 895, 954, 988, 1002; t. 4, s. 1189; t. 5, s. 1372, 1378; t. 6, s. 1563, 1722, 1760, 1777; t. 7, s. 1867, 2007, 2012 — źródło drukowane
- J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 55 — artykuł naukowy
- Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 194–195, 197 — artykuł naukowy
- Zapiski kronikarskie parafii ewangelickiej w Żuławkach (Fürstenwerder) z lat 1725–1817 („Sonstige Verzeichnisse”), z wykazem darów dla kościoła i spisem pastorów, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/6604 (Archion 22268) — źródło archiwalne
Połączone źródła: koscioly_json
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.