Nowy Staw — kościół ewangelicki (Neuteich)
Neuteich
- Rok powstania
- 1803
- Czy aktywny dziś
- Nie / zniszczony / nieużywany
- Powiat
- malborski
- Typ
- Kościół / zbór
- Denominacja
- ewangelicko-augsburska
Z Wikipedii (PL)
Dawny kościół ewangelicki stoi przy Rynku Kościuszki w Nowym Stawie, po niemiecku Neuteich, na Żuławach Malborskich. Nie należy mylić tej świątyni z gotyckim kościołem kolegiackim świętego Mateusza, katolickim i największym na Żuławach. Miasto założył zakon krzyżacki w 1329 roku; w tym samym roku otrzymało ono przywilej od Wernera von Orseln. Dokument spłonął w pożodze miasta w czasie wojny trzynastoletniej; król Kazimierz odnowił go w 1476 roku, ale i ten odpis przepadł w ogniu w 1802 roku. Wiesław Długokęcki pisze ostrożniej, że miasto założono przed 1350 rokiem, z którego pochodzi pierwsza wzmianka o nim, i nie wyklucza roku 1329. Według tego autora Nowy Staw był w średniowieczu i w czasach nowożytnych jedyną parafią miejską na Żuławach Wielkich; tutejsza fara przejęła uposażenie i funkcje parafii w sąsiednim Stawcu, wsi, która otrzymała przywilej w 1316 roku, a jej kościół dostał wówczas cztery łany ziemi. W 1376 roku biskup pomezański Mikołaj za zgodą wielkiego mistrza nadał klasztorowi benedyktynek w Królewcu 46 grzywien rocznie, płatnych w dwóch ratach z dochodów nowostawskiego kościoła. Tak wysoki czynsz wywołał z czasem sprzeciw proboszcza; na list, który w tej sprawie napisał wielki mistrz Paweł von Rusdorf, biskup Jan odpowiedział 10 sierpnia 1430 roku, że dostosuje się do jego stanowiska, a w 1435 roku obniżył czynsz do 20 grzywien rocznie, bo dotychczasowa kwota nie pozwalała proboszczowi płacić należności biskupowi. W połowie XVI wieku były w mieście trzy kośc…
Źródła zewnętrzne
- Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku — kwerenda webowa
- Nowy Staw — kościół ewangelicki, ob. dawny kościół (Zabytek.pl) — audyt workflow
- Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienburg — źródło drukowane
- ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 61–96 (wykaz parafii za: E. Dormann, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Danzig 1862, s. 77 nn.) — artykuł naukowy
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 205 — wykaz duchownych (druk 1834)
- J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 18 — źródło drukowane
- A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723 — opis topograficzny
- B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 213, 228, 229, 231, 232 — źródło drukowane
- A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 438 — źródło drukowane
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Neuteich” — źródło drukowane
- H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 241 — źródło drukowane
- A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 140, 157, 167, 224, 294, 380, 85 — źródło drukowane
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 336; t. 2, s. 613; t. 3, s. 745, 897, 1001, 1004; t. 5, s. 1317, 1521; t. 6, s. 1764; t. 7, s. 1898, 1975 — źródło drukowane
- Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 183–187 — źródło drukowane
- „Kölnische Zeitung”, 25 czerwca 1845 roku, s. 3 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal) — źródło drukowane
- W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” 20, 2019, s. 14, 18 — artykuł naukowy
- J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 49–50 — artykuł naukowy
- Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 194, 197 — artykuł naukowy
- Parey, „Das freicöllmische Patronat über seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise”, „Altpreußische Monatsschrift” 6, Königsberg 1869, s. 238–246 (MGH-Bibliothek) — artykuł naukowy
- Heinel, „Einige Nachrichten über das große Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht”, „Preußische Provinzial-Blätter” 8, Königsberg 1832, s. 209–229, 317–330 (Internet Archive) — artykuł naukowy
- P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 471 — opracowanie
- P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 36 — artykuł naukowy
- A. B. Krupa, „Sytuacja wyznaniowa w województwie elbląskim w latach 1978–1984 w świetle sprawozdania z wizytacji Wydziału do Spraw Wyznań w Elblągu w 1985 roku”, „Studia Elbląskie” XXV, 2024, s. 67 — artykuł naukowy
- Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 5–11 (Laski i Dybowo, 1855–1856; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa) — archiwalia
Połączone źródła: koscioly_json
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.