Nowy Staw — kościół ewangelicki (Neuteich)

Z Wikipedii (PL)

Dawny kościół ewangelicki stoi przy Rynku Kościuszki w Nowym Stawie, po niemiecku *Neuteich*, na Żuławach Malborskich. Miasto założył zakon krzyżacki w 1329 roku i w tym samym roku otrzymało przywilej od Wernera von Orseln; dokument spłonął przy pożodze miasta w czasie wojny trzynastoletniej, król Kazimierz odnowił go w 1476 roku, a i ten odpis przepadł w ogniu w 1802 roku. Do 1920 roku Nowy Staw leżał w powiecie malborskim prowincji Prusy Zachodnie; 🟡 przynależności miasta po tej dacie nie ustalono. Pierwsza gmina protestancka powstała w mieście w 1565 roku, a cztery lata później, 24 kwietnia 1569 roku, otrzymała od króla Zygmunta Augusta przywilej gwarantujący swobodę wyznania. Za Stefana Batorego przypadł jej podmiejski kościół szpitalny świętego Jerzego; 🟡 Harnoch wywodzi to inaczej — prawo patronatu nad tą świątynią magistrat otrzymał od króla Kazimierza IV w 1476 roku i to on oddał ją luteranom miasta, przyjmując zarazem jako gości kościelnych ewangelickich mieszkańców siedmiu okolicznych wsi. Świątynia padła w wojnie szwedzkiej w 1626 roku, ale do ratusza ewangelicy przenieśli się wcześniej: 🔴 Harnoch wskazuje rok 1612, inwentarz Bernharda Schmida — rok 1627, gdy modlono się w sali na piętrze ratusza, urządzonej nad jatkami mięsnymi, obok zakrystii, w której obradowała rada miejska. Pod koniec 1626 roku król Gustaw Adolf oddał wspólnocie kościół parafialny; po pokoju w Sztumskiej Wsi z 12 września 1635 roku trzeba go było zwrócić, klucze przekazano w niedzielę Invocav…