Dzierzgoń — dawny zbór ewangelicki (1792, nieistniejący)
Christburg
- Rok powstania
- 1792
- Powiat
- sztumski
- Typ
- Kościół
- Denominacja
- ewangelickie
Z Wikipedii (PL)
Murowany zbór ewangelicki w Dzierzgoniu (po niemiecku Christburg) stanął w 1792 roku u zbiegu dzisiejszych ulic Elbląskiej i 3 Maja. Była to czwarta z kolei siedziba tutejszej gminy luterańskiej, która po 1598 roku straciła gotycką farę Trójcy Przenajświętszej: nabożeństwa przeniesiono na ratusz, po jego pożarze postawiono kościół razem z nowym ratuszem, a gdy i ten spłonął w 1730 roku, gmina wzniosła ze składek drewniany dom modlitwy. Rozebrano go w 1789 roku jako grożący zawaleniem. Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie także dzieje tej gminy. W budynku wzniesionym po pożarze z 1638 roku razem z ratuszem nabożeństwa odbywały się na górnej kondygnacji. Według Piotra Bireckiego, który opiera się na monografii księdza Alojzego Szorca, ewangelicy modlili się w ratuszu w latach 1604–1626, w czasie pierwszej wojny szwedzkiej przeszli do kościoła parafialnego, potem znów wrócili do ratusza, a gdy ten spłonął — do prywatnych pomieszczeń gospodarza o nazwisku Giołd. Wizytacja z 1647 roku, którą przytacza ksiądz Jan Wiśniewski, zapisała natomiast, że duchowny ewangelicki odprawiał nabożeństwa i udzielał sakramentów w ratuszu aż do pożaru, a potem w domu publicznym zwanym „Giołda”; przed wojną utrzymywał też nauczyciela, kantora, czyli drugiego nauczyciela, i organistę. Już w 1636 roku nowemu proboszczowi polecono wypędzić z plebanii heretyckiego dzwonnika, a Birecki odnotowuje, że z ograbionego przez Szwedów w 1626 roku Dzierzgonia …
Źródła zewnętrzne
- A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 507–509 — źródło drukowane
- B. Schmid, Die Bau- und Kunstdenkmäler Pomesaniens, t. 3: Kreis Stuhm, Danzig 1909 — inwentarz zabytków
- Forum marienburg.pl — „Dzierzgoń — kościół i plebania ewangelicka” (2009), z powołaniem na A. Szorca, „Dzierzgoń od początku do dni naszych” — źródło online
- „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych) — inwentarz archiwalny
- L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834 — wykaz duchownych
- „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 10 — dziennik urzędowy konsystorza
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Kiszpork” — źródło drukowane
- „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm) — księga pamiątkowa powiatu
- O. Piepkorn, „Die Heimatchronik der westpreußischen Stadt Christburg und des Landes am Sorgefluß”, Detmold 1961 (przedruk 2011; skan: westpreussische-gesellschaft.de, Heimatkreis Stuhm) — kronika miasta
- „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68 — źródło drukowane
- „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 430, 523, 562; t. 3, s. 730, 844, 922, 946; t. 4, s. 1056, 1070, 1081, 1130, 1152, 1168, 1173, 1180, 1205, 1217, 1283; t. 5, s. 1416, 1499; t. 6, s. 1588; t. 7, s. 1910, 1942, 1995, 1998 — źródło drukowane
- Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 177–178, 181–182 — źródło drukowane
- Felix Hassenstein, „Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg”, Christburg 1892 — źródło drukowane
- P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 13 — artykuł naukowy
- J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 62–63 — artykuł naukowy
- W. Zawadzki, „Archiwum parafii św. Katarzyny w Dzierzgoniu”, „Studia Elbląskie” XIII, 2012, s. 31, 41 — artykuł naukowy
- Felix Hassenstein, „Chronik der Stadt Christburg”, Christburg 1920, s. 24 — artykuł naukowy
- A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 211–212 — monografia
Zauważyłeś błąd, znasz historię obiektu, masz zdjęcia z archiwum rodzinnego? Napisz — każda informacja idzie do bazy z atrybucją źródła. Baza w budowie.